نشست تخصصی «جریانات شیعهپژوهی در آکادمیای غربی» با حضور شخصیتهای علمی و رونمایی از دو کتاب برگزار شد
نشست هماندیشی تخصصی با حضور جمعی از فرهیختگان و محققان با موضوع «جریانات شیعهپژوهی در آکادمیای غربی؛ ضرورت بازشناسی و چگونگی تعامل» را به صورت مشترک مؤسسه «البیان للتواصل والتأصیل» و «مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی IRIC» در قم برگزار کردند.
این نشست با حضور حجتالاسلاموالمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی (رئیس مؤسسه البیان)، دکتر محمد نهاوندیان (رئیس مؤسسه اطلاعات و تحقیقات اسلامی)، حجتالاسلام و المسلمین دکتر حسن طارمیراد (معاون علمی دانشنامه جهان اسلام) و جمعی از پژوهشگران و مؤلفان همراه بود.
در این مراسم، ابتدا جناب آقای مسعود کرباسی (معاون پژوهش البیان) به معرفی مؤسسه البیان و پروژههای آن پرداخت. سپس استاد محمدتقی سبحانی درباره ضرورت شناسایی جریانهای شیعهپژوهی سخن گفتند و حجتالاسلام و المسلمین طارمیراد به معرفی مؤسسه پرداختند. در ادامه، نویسندگان حاضر آثار خود را معرفی کردند و در پایان دکتر نهاوندیان مطالب ارائهشده را جمعبندی نمودند.
در حاشیه این نشست، از دو کتاب تازهتألیف «مراکز شیعهپژوهی جهان: حوزه انگلیسیزبان» و «شیعهپژوهی در آکادمیای بریتانیا» رونمایی شد.
این برنامه روز پنجشنبه ۹ بهمن ساعت ۱۰ صبح در سالن جلسات پژوهشکده معارف اهلبیت در قم برگزار گردید و بهصورت مجازی نیز از طریق لینک مشخصشده قابل مشاهده بود.
نشست تخصصی بررسی جریانهای نوین شیعهپژوهی در غرب؛ تأکید بر لزوم رصد، نقد و تعامل فعال
استاد محمدتقی سبحانی: مطالعات غربی درباره تشیع از حالت حاشیهای خارج شده و به سمت هویتسازی پیش میرود. این روند هم فرصت است هم تهدید.
حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی به ارائه تحلیلی جامع از سیر تحول، ویژگیها، آسیبهای محتمل و الزامات رویکردی نهادهای علمی شیعه در قبال این پدیده پرداخت.
سیر تحول تاریخی: از حاشیه تا کانون توجه
وی در آغاز با مروری تاریخی بر روند شیعهپژوهی در غرب اظهار داشت: تقریباً تا دهه ۸۰ میلادی، شیعه به عنوان یک فرقه حاشیهای، بدعتگذار و غیرارتدوکس در مطالعات اسلامشناختی غرب معرفی میشد و پژوهشها عمدتاً محدود به گزارشهای سیاحان، کارداران سیاسی یا متکی بر منابع اهل سنت بود. اما از سه دهه گذشته به این سو، شاهد یک تحول ساختاری و کمّی و کیفی چشمگیر بودهایم. امروزه، مطالعات شیعهشناسی به یک جریان مهم در مراکز آکادمیک غرب تبدیل شده و حجم قابل توجهی از تحقیقات خاورمیانهشناسی به آن اختصاص یافته است.
ویژگیهای جریان نوین شیعهپژوهی غربی
حجت الاسلام والمسلمین دکتر سبحانی ویژگیهای بارز این جریان نوین را برشمرد:
- تنوع موضوعی گسترده:خروج از مطالعات صرفاً تاریخی یا جامعهشناختی محدود و ورود جدی به عرصههای فقه، حقوق، کلام، فلسفه، تمدن و به ویژه مطالعات سیاسی و اجتماعی جوامع شیعی.
- تغییر در منابع و روش:حرکت از تکیهی یکسویه بر منابع غربی یا سنی به سمت استفاده مستقیم از منابع اصیل شیعی و حتی جذب پژوهشگران و دانشجویان شیعه و حوزوی در پروژههای تحقیقاتی.
- ادعای بیطرفی و روشمندی علمی:تلاش برای ارائه چهرهای علمی، بیطرف و منصفانه از این مطالعات، هرچند که ممکن است در عمل با چالش مواجه باشد.
- طیف گسترده نگرشها:وجود تنوع فکری در بین محققان غربی، از کسانی که نگاهی حداقلی به امامت و اعتقادات شیعی دارند تا کسانی که گرایشهای غالیانه را به عنوان اندیشهای ترازدار معرفی میکنند.
سه آسیب و نگرانی عمده
رئیس انجمن امامت حوزه، در ادامه به بیان دغدغهها و آسیبهای احتمالی این روند پرداخت و تصریح کرد که این موارد نیازمند واکاوی و پاسخگویی جدی از سوی مراکز علمی شیعه است:
- نگاه بیرونی و تحمیل انگارهها:وی هشدار داد: «وقتی یک محقق با منظری کاملاً بیرونی و بدون التزام به مبانی تشیع، و با زوایه برش و اغراضی که ممکن است چیزی غیر از شناخت واقعیت باشد، وارد این عرصه شود، نتیجه تحلیلها و نظریهپردازیهایی دور از واقعیت تاریخی و تمدنی اندیشه شیعه خواهد بود.» این امر میتواند پرسشهای چالشی نامأنوس و ریشهداری را در برابر تفکر شیعی بگشاید.
- هدفگیری هویتی و خطر بازتعریف نادرست:به گفته دکتر سبحانی، پرسش محوری بسیاری از شیعهپژوهان غربی امروز، یک سؤال هویتی کلان است: «شیعه کیست، از کجا آمده، امروز در کجاست و به کجا میرود؟» وی توضیح داد: «این در حالی است که درون حوزههای علمیه، ما کمتر نگاه هویتی کلان به تاریخ و تمدن تشیع داشتهایم و محققان ما عمدتاً متخصص مسائل جزئی بودهاند.» این خلأ میتواند منجر به آن شود که بازتعریف هویت شیعه توسط جریانهای بیرونی انجام پذیرد و حتی بر نگرش محققان داخلی نیز تأثیر بگذارد.
- ابعاد پنهان سیاسی و گزینشگری:ایشان با اشاره به احتمال قوی وجود منافع و اغراض سیاسی در پشت برخی از این پژوهشها گفت: «گزینش موضوعات، گزینش منابع و جهتدهی به نتایج، اگر با انگیزههای خاصی تنظیم شود، میتواند مسیر کلان پروژههای تحقیقاتی را متأثر کند و به برجستهسازی یک بخش و غفلت از بخشهای دیگر هویت شیعی بینجامد.» این آگراندیسمان کردنِ انتخابی میتواند بدفهمیهای ساختاری در افکار عمومی جهانی ایجاد کند و کار تبلیغ و معرفی تشیع را با مشکل مواجه سازد.
سه رسالت کلان برای نهادهای علمی شیعه
در پایان، استاد محمدتقی سبحانی با دعوت از مراکز حوزوی و آکادمیک شیعه، سه رسالت اصلی را برای مواجهه هوشمندانه با این جریان برشمرد:
- رصد روزآمد و مستمر:ایجاد سازوکارهایی برای پایش فعال و بهروز پروژهها، نشریات و گرایشهای جدید در شیعهپژوهی غرب، زیرا این عرصه به سرعت در حال تحول است.
- نقد و ارزیابی روشمند:حضور جدی و عالمانه در نقد، آسیبشناسی و پر کردن خلأها و زوایای ناقص این تحقیقات. این نقد باید فراتر از موضعگیری دفاعی، معطوف به ارتقای دیالوگ علمی باشد.
- تعامل فعال و سازنده:حرکت از موضع انفعال و نقد صرف، به سمت تعامل برهمکنشی و درگیرانه با جامعه جهانی شیعهپژوهی. وی تأکید کرد: «ما باید خود را به عنوان یک طرف فعال این تعامل قرار دهیم؛ با حضوری عالمانه، روشمند و اثرگذار.»
جمعبندی و چشمانداز
ایشان در جمعبندی خاطرنشان کرد که این جریان نوین، همزمان حاوی فرصتها و تهدیدهای بزرگی برای جهان تشیع است. فرصتهایی مانند معرفی گستردهتر و علمیتر تشیع و تهدیدهایی مانند هویتسازی تحمیلی و جهتدار. ضروری است نهادهای علمی شیعه با همافزایی و تدوین ادبیات و اصول منطقی برای تعامل، ضمن رصد و نقد این جریان، با مشارکت فعال در عرصه بینالمللی، در شکلدهی به گفتمان علمی درباره شیعه نقش آفرینی کنند.
در ادامه نشست ، حجتالاسلام والمسلمین طارمیراد از انتشار نتایج یک پروژه هشتساله پژوهشی با عنوان «جهان غرب درباره شیعه چه میداند» خبر داد. این پروژه با تحلیل آثار محققان غربی از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۸، تلاش کرده تا تصویر شیعه در مطالعات غربی را بررسی کند و به پرسشهایی درباره «دیگری» و شناخت آن پاسخ دهد.
در ادامه دکتر فاطمه طارمیراد در ارائه خود، گزارش تحلیلی از کتاب شیعه پژوهشی در آکادمیهای بریتانیا پرداخت و به مباحثی چون روش پژوهش این اثر، یافتههای کلیدی، اهداف کلان پروژه، کاربردها آن را مورد بررسی قرار داد.
در بخش دیگری از نشست، دکتر محمد نهاوندیان هشدار داد که امروزه نظامهای جهانی با استفاده از هوش مصنوعی و الگوریتمهای پیشرفته به تولید انبوه محتوا و جهتدهی روایتهای مرتبط با تشیع میپردازند. وی تأکید کرد که فقط تولید محتوا کافی نیست، بلکه حضور فعال در لایههای عمیقتری مانند رتبهبندی، منبعسازی و نقد محتوا نیز ضروری است.
دکتر نهاوندیان با اشاره به خطر «نسبیسازی معرفت» و تولید محتوای جهتدار، بر لزوم محافظت از گوهر اصیل شیعه و معرفی درست آن به جهانیان تأکید کرد. وی سه راهکار اصلی مقابله با این چالش را تولید محتوای فعال به زبانهای مختلف، کمک به محققان در منبعشناسی، و نقد مستمر روایتهای تحریفشده برشمرد.
در پایان، ایشان تفکیک «اسلام ناب» از قرائتهای ایدئولوژیک را ضروری دانست و ارائه مفاهیم ناب اسلامی مبتنی بر قرآن و سنت را راهکاری حیاتی برای جلوگیری از تحریف عنوان کرد. این نشست با هدف مقابله با تحریف تصویر شیعه در فضای مجازی و رسانههای جهانی برگزار شد.
این نشست با هدف بررسی راههای مقابله با تحریف تصویر شیعه در فضای مجازی و رسانههای جهانی برگزار شد.
نشست « جریانات شیعهپژوهی در آکادمیای غربی » به عنوان مقدمهای برای بررسی دقیقتر دو پژوهش انجام شده در «موسسه البیان» و «موسسه مطالعات تحقیقات اسلامی تهران» در این حوزه برگزار شد و مقرر است جلسات تخصصی دیگری با حضور صاحبنظران ادامه یابد.
