نشست مجازی دهه فجر مهدوی با ارائه حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی برگزار شد
ضرورت امامتپژوهی به عنوان زیربنای مهدویتپژوهی در کانون گفتوگوی مجازی دهه فجر
به گزارش روابط عمومی بنیاد بینالمللی امامت، نشست مجازی دهه فجر مهدوی همزمان با ایام پربرکت میلاد حضرت ولیعصر(عج) و چهل و هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در شامگاه چهارشنبه ۲۲ بهمن ماه ۱۴۰۴ با حضور حجتالاسلام و المسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، رئیس بنیاد بینالمللی امامت و از صاحبنظران برجسته حوزه امامت و مهدویت، برگزار گردید.
این نشست که با استقبال گسترده پژوهشگران، مبلغان، طلاب و دانشجویان رشتههای معارف اسلامی و شیعهشناسی از سراسر کشور همراه بود، به صورت زنده از طریق پلتفرمهای مجازی بنیاد امامت پخش شد و شرکتکنندگان ضمن بهرهمندی از بیانات استاد، پرسشهای خود را به صورت تعاملی مطرح نمودند.
تبیین دقیق مباحث مهدوی؛ ضرورتی انکارناپذیر
دکتر محمدتقی سبحانی در آغاز سخنان خود با تبریک ایام میلاد مسعود امام دوازدهم و سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، اظهار داشت: امیدوارم این جلسه که به نام مبارک حضرت حجت بن الحسن العسکری(عج) تشکیل شده است، جلسهای پرخیر و برکت در راستای شناخت معالم مهدوی و زمینهساز شکست دشمنان اسلام و پیروزی مکتب اهلبیت(علیهم السلام) باشد.
ایشان با اشاره به انبوه مباحث مطرح در حوزه مهدویت و تلاشهای ارزشمند محققان و مبلغان در این عرصه، بر یک نکته کلیدی تأکید کردند: «آسیبشناسی بدفهمیها و ارائه تبیین دقیق، روشن و قاعدهمند از آموزههای مهدوی»
رئیس بنیاد بینالمللی امامت با هشدار نسبت به پیامدهای تبیین ناقص و نیمهکاره مباحث اعتقادی خاطرنشان کرد: ویژگی مباحث امامت و بهویژه مسئله مهدویت این است که اگر این مباحث دقیق، روشن، قاعدهمند و کامل مطرح نشوند، موجبات بدفهمی و گاه بداندیشیهایی را فراهم میآورند که زمینه انحرافات فکری و عملی را ایجاد میکند.
وی با اشاره به وضعیت کنونی جامعه تصریح کرد: بسیاری از جریانهایی که امروز در کشور ادعای مهدویت میکنند یا مسائلی مانند مشاهده و ارتباط مستقیم با حضرت ولیعصر(عج) را مطرح مینمایند، ریشه در این دارد که موضوعات به خوبی تبیین نشده یا ابعاد مختلف یک مسئله بدون توجه به تمام جهات آن دریافت گردیده است.
تقاضای ویژه از اساتید و مبلغان ارجمند
دکتر سبحانی در بخش دیگری از سخنان خود با طرح یک تقاضای صریح از اساتید، مبلغان و خطبای محترم، تأکید کرد: از عزیران میخواهم در ارائه مباحث مهدوی، هرگز بحثها را نیمهبند و ناقص مطرح نکنند و به صرف بیان کلی اکتفا ننمایند. اگر موضوعی را مطرح میکنیم، حتی اگر موضوعی به ظاهر کوچک و خرد باشد، باید آن را به صورت کامل و جامع توضیح دهیم تا مخاطبان متدین در این زمینه دچار ابهام، سردرگمی و استنباطهای شخصی نادرست نشوند.
ایشان با بیان اینکه امروزه برخی مسائل در جامعه شیعی به محل ابتلا و اتکای مستقیم مردم تبدیل شده است، افزود: بحثهای معرفتی در باب وجود مقدس امام عصر(عج) اعم از مباحث بینالمذاهبی و بینالادیانی بسیار گسترده است، اما برخی از این مباحث برای جامعه ما جنبه کاربردی و عملی دارد و همین بحثهای کاربردی گاهی سؤالات و ابهاماتی ایجاد میکند. متأسفانه به دلیل عدم تبیین دقیق، مردم در عمل سرگردان میشوند.
مطالعه موردی؛ مسئله مشاهده و دیدار با حضرت ولیعصر(عج)
رئیس بنیاد بینالمللی امامت در ادامه به عنوان نمونه به یکی از پرمناقشهترین مباحث مهدویت یعنی «مسئله مشاهده و دیدار با امام زمان(عج)« اشاره کرد و گفت: این مسئله از دیرباز مطرح بوده و امروز نیز به شدت مورد توجه قرار دارد. میدانیم که در میان علمای شیعه نیز در تفسیر توقیع شریف آخرین نائب خاص حضرت، علی بن محمد سمری، اختلاف نظر وجود دارد.
وی تشریح کرد: برخی از بزرگان از این توقیع استفاده کردهاند که حضرت هرگونه مشاهدهای را ممنوع فرموده و هر کس ادعای مشاهده کند باید تکذیب شود. در مقابل، بزرگواران دیگری با بهرهگیری از قرائن موجود در همین توقیع و شواهد دیگر معتقدند که این توقیع ناظر به انکار اصل مشاهده نیست، بلکه ادعای امکان برقراری ارتباط دائمی و اختیاری با حضرت را نفی میکند؛ نه اینکه اساساً مشاهده حضرت امکانپذیر نباشد.
دکتر سبحانی تأکید کرد: این بحث باید توسط مبلغان ما به خوبی دریافت، تحلیل و تبیین شود. اگر هر کدام از این دو دیدگاه بدون توجه به ابهامات و ملاحظات آن مطرح گردد، مشکلات فکری و عملی متعددی برای جامعه ایجاد خواهد کرد.
امامتپژوهی؛ زیربنای مهدویتپژوهی
محور اصلی و کلیدی سخنان دکتر سبحانی در این نشست، «پیوند ناگسستنی امامتپژوهی و مهدویتپژوهی» بود. ایشان با تأکید بر اینکه امروز و بهویژه در شرایط موجود کشور و جهان، یک مسئله بسیار محوری و محل ابتلاست، به تبیین «مسئله حضور حضرت و تشرفات ایشان در راستای هدایتهای الهی در مشکلات، مصائب و گرفتاریها» پرداخت.
وی با اشاره به پرسش دیرین و همیشه مطرح در میان شیعیان اظهار داشت: این پرسش همواره مطرح بوده و هست که وجود مقدس امام عصر(عج) به عنوان امام حیّ حاضر، ولیالهی که امروز محور و مدار اداره جهان و جامعه بشری است، چگونه میتواند در حل مشکلات بشریت و مصائب جامعه شیعه مؤثر باشد؟ و اساساً نحوه ارتباط ما با ایشان چگونه است؟
دکتر سبحانی با اشاره به برداشتهای گوناگون و گاه متضاد در این زمینه گفت: بسیاری از افراد بهدرستی معتقدند که وجود مقدس امام اعظم ما در دوران کنونی، نقش و تأثیر تامی در هدایت بشر و رفع گرفتاری و بلا از جامعه بشری دارد. اما این اعتقاد بهدرستی تبیین و توضیح داده نشده است. همین خلأ تبیینی سبب میشود که از یک سو کسانی با ادعاهای دروغین خود را مورد عنایت خاص حضرت معرفی کرده و از این موقعیت سوءاستفاده کنند و از سوی دیگر، افرادی به این ادعاها بگروند و انحرافات فکری در جامعه اشاعه یابد.
رئیس بنیاد بینالمللی امامت در مقابل به دیدگاه مقابل نیز اشاره کرد و افزود: از آن سو، کسانی هستند که تصویرشان از حضور و حرکت امام در عصر غیبت این است که گویا آن حضرت در دوران غیبت به معنای تعطیلی مسئله امامت و ولایت است و ایشان فعلاً متخلف از امر امامتاند و هیچ نقش و تصدی در این امر ندارند. بر این اساس، وظیفه ما صرفاً دعا برای ظهور است تا ایشان حضور یابند و پس از ظهور به رفع مشکلات جامعه بشری بپردازند.
استاد سبحانی هشدار داد: این دو دیدگاه متقابل و تبیینهای ناقص، اگر با تبیینی روشن و مستند به منابع وحیانی همراه نشود، جامعه را به سردرگمی و انحراف میکشاند.
جایگاه امام و امامت در نظام عالم هستی
دکتر سبحانی در ادامه با بیان اینکه برای پاسخ به این پرسشهای بنیادین باید به مسئله جایگاه امام و امامت در نظام عالم واقف باشیم، بر شعار محوری خود تأکید مجدد کرد: «برای عرصه مهدویت و مهدویتپژوهی، ما نیازمند به امامتپژوهی حقیقی هستیم».
ایشان با بیان اینکه غالباً کسانی که وارد مباحث مهدویت میشوند بدون مقدمات لازم و کافی در حوزه امامت، نمیتوانند مشکلات معرفتی را حل کنند و تبیینی روشن و قانعکننده ارائه دهند، تصریح کرد: حتماً عزیران در مباحث امامت و امامتپژوهی، مبادی و اصول این امر را بهخوبی فراگیرند و در تبیین آن بکوشند.
وی اصل اساسی در بحث امامت را این دانست که «امام خلیفهالله است» و در توضیح آن گفت: امام شخصیتی است که به نمایندگی از خداوند متعال در نظام عالم، هم در نظام تشریع و هم در نظام تکوین، مسئولیتهایی را بر عهده دارد. خلیفهالله کسی است که نقشهایی را که خداوند متعال در عالم دارد، نه به معنای تفویض غلوآمیز، بلکه به معنای درست کلمه، بر عهده ولیالهی است.
دکتر سبحانی در تعریف امام، امامت، خلافت و وصایت اظهار داشت: معنای این مفاهیم آن است که بشر پس از نبوت خاتمالانبیاء(ص)، نیازمند وجود امامی است که به نمایندگی از خداوند و پیامبر(ص)، رسالت نبوی را دنبال کند. پیام غدیر چیزی جز این نیست که ابلاغ رسالت، منوط و متوقف بر ابلاغ ولایت و امامت است.
امامت در عصر غیبت؛ استمرار کامل خلافت الهی
رئیس بنیاد بینالمللی امامت با طرح این پرسش محوری که «اگر بخواهیم این اصل کلی امامت را در خصوص عصر غیبت پیاده کنیم، چه باید بگوییم؟»، تأکید کرد: این سخن که عصر غیبت به معنای عدم تصدی امامت و ولایت از سوی امام معصوم(ع) است، با روح امامت و ارکان اصلی معرفتالامام کاملاً ناسازگار است.
وی توضیح داد: امام صرفاً دارای تصدی ظاهری و سیاسی نیست. تصدی ظاهری، یکی از وجوه ولایت و امامت است، اما اساس امامت، خلافت الهی در همه ابعاد است؛ هم در زمینه تبیین معارف حق، هم در زمینه تطبیق و تحقق آن معارف، هم در زمینه هدایت خلق و هم در زمینه امور تکوینی که جهان، انسان، مناسبات و برکات به دست امام و با عنایت امام حاصل میشود.
دکتر سبحانی نتیجه گرفت: اگر امامت این چنین جامع و تمامعیار است، غیبت هرگز به معنای خالی بودن جهان از امامت و تعطیلی آن نیست. بنابراین پرسش اساسی این است که چگونه میتوان از وجود امام در عرصه امامت و ولایت بهره برد، بدون آنکه آن حضرت را دید یا تصرفات ظاهری ایشان را در جهان مشاهده کرد؟
تمثیل نورانی خورشید در پشت ابر
رئیس بنیاد بینالمللی امامت در پاسخ به این پرسش بنیادین به روایات شریف نبوی و علوی استناد جست و تمثیل نورانی و بیبدیل «خورشید در پشت ابر» را تشریح کرد.
ایشان با اشاره به کتاب شریف کمالالدین و تمامالنعمه شیخ صدوق(ره) گفت: مرحوم صدوق در سه جای این کتاب ارزشمند به این موضوع اشاره کرده است. نخست در جلد اول، صفحه ۲۵۳، روایت سوم؛ یعنی همان روایت مشهور جابر بن عبدالله انصاری درباره حدیث لوح.
دکتر سبحانی در شرح این روایت بیان داشت: هنگامی که آیه شریف «اولیالامر» نازل شد، جابر بن یزید جعفی از وجود مقدس نبی اکرم(ص) پرسید: اولیالامر کیانند؟ حضرت نام مبارک اهلبیت(ع) را یکیک برشمردند تا به امام دوازدهم رسیدند و فرمودند امام آخرین از نظر ظاهر غائب میشود و این غیبت از اسرار الهی است و برای هیچکس جز آنان که خداوند قلبشان را به ایمان آزموده باشد، ثابت نمیگردد.
وی ادامه داد: جابر عرض کرد: ای رسول خدا! آیا شیعیان در دوران غیبت از وجود آن حضرت بهرهمند میشوند؟ همین سؤالی که امروز نیز برای ما مطرح است. پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «آری، سوگند به خدایی که مرا به نبوت برگزید، آنان به نور او روشنایی جویند و به ولایت او در دوران غیبت بهره برند، همانگونه که مردم از خورشید بهره میبرند اگرچه ابر آن را پوشانده باشد. ای جابر! این سخن از اسرار پوشیده خدا و دانش نهفته اوست، آن را جز بر اهلش پنهان مدار.»
دکتر سبحانی سپس به روایت مشابه دیگری از امام صادق(ع) اشاره کرد که مرحوم صدوق در جلد اول کمالالدین، صفحه ۲۸۷، روایت ۲۲، آن را از امام صادق(ع) از پدران بزرگوارشان از امام سجاد(ع) نقل کرده است. در این روایت نیز پس از بیان اهمیت امامت که «اگر در زمین از ما نبود، زمین اهل خود را فرو میبرد»، راوی از امام صادق(ع) میپرسد: چگونه مردم از حجت غایب و پنهان بهره میبرند؟ حضرت میفرمایند: «همانگونه که از خورشید بهره میبرند آنگاه که ابر آن را پوشانده باشد».
ایشان خاطرنشان کرد: عین همین مضمون و تعبیر در یکی از توقیعات شریف خود حضرت ولیعصر(عج) نیز آمده است؛ هنگامی که از نحوه برخورد با امام غائب پرسیده شد، حضرت نیز به همین تمثیل نبوی اشاره فرمودند.
معرفت امام و بهرهمندی از ولایت در عصر غیبت
دکتر سبحانی این تمثیل نورانی را بسیار مهم و سرشار از معارف ژرف دانست و اظهار داشت: محققان و اندیشمندان فراوانی در این باب سخن گفتهاند و سخنانی بسیار زیبا و پرمغز ارائه کردهاند. برخی تا سیزده فایده و نکته از این تمثیل و استعاره بلاغی استخراج کردهاند تا اهمیت غیبت و جایگاه آن در مسئله امامت را تبیین کنند.
وی با برشمردن پرسشهای اساسی در این تمثیل گفت: چرا تمثیل به خورشید؟ چرا تمثیل به ابر؟ ابر چه ویژگی خاصی دارد؟ چه حرکتی را نسبت به خورشید انجام میدهد؟ آیا ابر میتواند حقیقتاً خورشید را بپوشاند یا صرفاً آن را از انظار ما میپوشاند؟ اساساً ساختار امامت چنان والا و رفیع است که چیزی نمیتواند حقیقت آن را بپوشاند. نحوه انتفاع ما از خورشید چگونه است؟ انواع بیانها و تحلیلهای زیبایی در این باره وجود دارد.
رئیس بنیاد بینالمللی امامت تأکید کرد: اینجا حتماً باید عزیران به این نکات توجه کنند و این معارف عمیق را برای مردم به زبان ساده و شیوا تبیین نمایند. تأکید اهلبیت عصمت و طهارت(ع) بر همین تمثیل نشان میدهد که با این ابزار بیانی میتوان معرفت امام و بهرهمندی از ولایت او را در عصر غیبت به درستی شناساند.
نیازهای امروز جامعه و سؤالات جزئی اما کاربردی
دکتر سبحانی با اذعان به اینکه تمثیل خورشید و ابر بسیار روشن و گویاست، به نیازهای خاص جامعه امروز اشاره کرد و گفت: امروز جامعه ما، مردم کوچه و بازار، معمولاً سؤالات جزئیتر و کاربردیتری دارند. ممکن است این سؤالات را به صورت صریح مطرح نکنند، اما در ذهنشان نقش میبندد و بر اساس استنباط شخصی خود به آن پاسخ میدهند و بر اساس همان استنباط، عمل میکنند.
وی این پرسشها را اینگونه برشمرد: اگر وجود مقدس امام، حی و حاضر است و اگر او همچون خورشید میدرخشد اما از دیده ما غائب است، نقش آن حضرت در زندگی روزمره ما چیست؟ نحوه ارتباط ما با آن حضرت چگونه باید باشد؟ اگر خورشید در پس ابر همچنان میتابد و همه یا اکثر منافع خود را به خلق میرساند، وجود مقدس امام عصر(ع) نیز در هر لحظه از لحظههای این عالم حضور دارد، حرکت میکند، هدایت میکند و خلق از وجود او بهره میبرند.
ایشان افزود: اما نحوه ارتباط ما با حضرت، چگونگی توسل به ایشان، و چگونگی مشاهده آثار آن حضرت در زندگی خود، از بحثهای کاملاً کاربردی است که باید به صورت جزئی و دقیق تبیین شود. در غیر این صورت، این عرصه به لغزشگاه تبدیل خواهد شد.
چند نکته کاربردی برای بهرهمندی از حضور امام عصر(عج)
دکتر سبحانی در ادامه چند نکته کلیدی و کاربردی را به عنوان نمونه یادداشت کرده بودند که برای عزیران شرکتکننده تشریح کردند:
نکته اول: باید از همین تمثیل خورشید و بیانات متنوع اهلبیت(ع) در عرصه امامت، برای مردم این حقیقت را آشکار ساخت که وجود مقدس اهلبیت عصمت و طهارت(ع)، همیشه و در همه حال نسبت به همه بشریت و بهویژه نسبت به شیعیان خودشان، با نگاهی مهربانانه، توأم با عنایت و رعایت حضور دارد.
وی ادامه داد: اینکه انسان بداند امام او که خلیفهالله است، در هر لحظه به فکر اوست. حتی آن زمان که ما هیچ توسلی نداریم و هیچ ارتباطی برقرار نکردهایم، آن حضرت به ما توجه دارد. اوضاع جامعه را میبیند، اشکالات، ایرادات و مصائب را رصد میکند و بیتردید برای حل و فصل آنها، هم اراده ولایی آن حضرت و هم درخواست ایشان از خداوند متعال وجود دارد.
نکته دوم: باید میان «غیبت ظاهری» و «تعطیلی امامت» تفکیک قائل شویم. غیبت به معنای پنهان بودن از دیدگان است، نه به معنای انقطاع فیض و هدایت. امام همچنان امام است، ولیّ خداوند است، خلیفه او در زمین است و تمام وظایف امامت را در عرصههای تکوین و تشریع ایفا میکند.
نکته سوم: ارتباط با امام مختص به دیدار ظاهری نیست. حقیقت ارتباط، ارتباط قلبی و معرفتی است. انسان میتواند با امام خود ارتباط برقرار کند، از هدایتهای او بهره برد و در مسیر او گام بردارد، بیآنکه او را با چشم ظاهر دیده باشد. این همان بهرهمندی از خورشید در پشت ابر است.
نکته چهارم: توسل به امام عصر(عج) نه فقط یک عمل مستحب، که یک نیاز دائمی و راهی برای اتصال به منبع فیض الهی است. توسل، وسیلهای برای فعالسازی ارتباط معنوی و دریافت عنایات خاص آن حضرت است.
نتیجهگیری و جمعبندی
رئیس بنیاد بینالمللی امامت در جمعبندی مباحث خود اظهار داشت: تبیین صحیح و همهجانبه مسئله امامت و مهدویت، نیاز امروز جامعه شیعی است. نباید اجازه دهیم بدفهمیها و برداشتهای نادرست، چهره نورانی این آموزههای حیاتبخش را مخدوش سازد.
وی تأکید کرد: عصر غیبت، عصر فترت و انقطاع از امامت نیست؛ بلکه عصر بهرهمندی از ولایت باطنی امام معصوم(ع) در پس پرده غیبت است. همانگونه که خورشید در پشت ابر همچنان میتابد و گرمی و روشنی میبخشد، امام عصر(عج) نیز در پس پرده غیبت، زمامدار جهان هستی و هدایتگر انسانهاست.
دکتر سبحانی در پایان با ذکر اینکه بنیاد بینالمللی امامت با جدیت به دنبال ترویج امامتپژوهی و مهدویتپژوهی بر اساس منابع معتبر و با روشهای نوین و کاربردی است، از همه پژوهشگران، استادان و مبلغان دعوت کرد در این مسیر خطیر و مقدس، همکاری و مشارکت فعال داشته باشند.
این نشست مجازی پس از یک ساعت و نیم گفتوگوی علمی و تعاملی، با ذکر صلوات بر محمد و آل محمد و سلام ویژه به محضر مقدس امام عصر(عج) به کار خود پایان داد.
گفتنی است بنیاد بینالمللی امامت با هدف توسعه و تعمیق پژوهشهای امامتی و مهدوی، سلسله نشستهای مجازی خود را به مناسبتهای مختلف دینی و ملی برگزار میکند و علاقهمندان میتوانند برای بهرهمندی از این برنامهها و نیز دسترسی به محتوای کامل این نشست، به پایگاه اطلاعرسانی بنیاد به نشانی www.emamat.org مراجعه نمایند.
