تبیین «ولایت بهمثابه فریضه» در غدیر؛
بازخوانی تحلیلی دیدگاههای استاد محمدتقی سبحانی
در کرسی آزاداندیشی «پیمان با غدیر، بیعت با امیر» که به همت مرکز مدیریت حوزه علمیه فارس و بنیاد بینالمللی امامت و با همکاری بنیاد پژوهشی فرهنگی پیمان غدیر شیراز برگزار شد، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی با ارائه تحلیلی نو از واقعه غدیر، کوشید تا افق جدیدی در فهم نسبت «امامت»، «ولایت» و «حیات عملی دین» بگشاید. در این نشست، دکتر سید علی آیتاللهی به عنوان ناقد به طرح دیدگاهها و پرسشهای تکمیلی پرداخت و حجت الاسلام والمسلمین گلشن، مدیر مدرسه تخصصی فقه و اصول امام رضا علیه السلام شیراز نیز داوری علمی جلسه را بر عهده داشت.
چرا غدیر در پایان عمر پیامبر؟
استاد سبحانی بحث خود را با یک پرسش بنیادین آغاز کرد:
با توجه به اینکه در طول حیات پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، بارها به جایگاه امیرالمؤمنین علیهالسلام اشاره شده، چه ضرورتی اقتضا میکرد که در واپسین مقطع حیات پیامبر و در شرایط خاص حجّةالوداع، واقعهای همچون غدیر رخ دهد؟
ایشان در پاسخ به این پرسش، دیدگاههای رایج را ناکافی دانست؛ از جمله این تلقی که غدیر صرفاً «اعلان عمومی» یا «اعلان رسمی» امامت بوده است. به اعتقاد ایشان، هرچند این تحلیلها بخشی از حقیقت را بازتاب میدهند، اما قادر به تبیین «پیام ویژه غدیر» نیستند.
غدیر، نقطه ظهور ولایت بهعنوان فریضه
به باور رئیس بنیاد بینالمللی امامت، پیام اصلی غدیر در این نکته نهفته است که «ولایت» در این واقعه بهعنوان آخرین فریضه الهی معرفی شده است؛ فریضهای که نه صرفاً در سطح اعتقاد، بلکه در سطح «حیات عملی انسان» معنا پیدا میکند.
ایشان با استناد به روایت امام باقر علیهالسلام «آخرین فریضهای که نازل شد، ولایت بود» توضیح داد که نگاه رایج به امامت بهعنوان یک اصل اعتقادی، هرچند درست است، اما در غدیر با یک لایه عمیقتر مواجه میشویم؛ لایهای که امامت را به «ولایت» و ولایت را به «تکلیف عملی» پیوند میزند.
تمایز امامت و ولایت؛ از حقیقت تا کارکرد
استاد سبحانی در تبیین این تمایز، تصریح کرد:
امامت، حقیقتی کلان و امتداد رسالت در وجود ائمه علیهمالسلام است، اما «ولایت» یکی از شئون این حقیقت است که بهطور خاص ناظر به نقش راهبری، هدایت عملی و تصرف در حیات انسان است.
از این منظر، وقتی در غدیر از «ولایت» سخن گفته میشود، مقصود صرفاً یک جایگاه اعتقادی نیست، بلکه نوعی نسبت فعال و جاری میان امام و امت است؛ نسبتی که تحقق آن، وابسته به پذیرش و التزام عملی از سوی انسانهاست.
تحلیل خطبه غدیر؛ از «اولویت به نفس» تا «الزام عملی»
در ادامه، استاد سبحانی با واکاوی دقیق خطبه غدیر، نشان داد که چگونه پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله با طرح مفهوم «اولویت به نفس» (النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم)، زمینه را برای انتقال همین مقام به امیرالمؤمنین علیهالسلام فراهم میکنند.
ایشان تأکید کرد: «اولویت به نفس» صرفاً یک فضیلت معنوی نیست، بلکه بیانگر حق تصرف، حق هدایت و حق تقدم در تصمیمگیری نسبت به انسانها است. از همینرو، وقتی این مقام به امیرالمؤمنین علیهالسلام منتقل میشود، بهطور طبیعی، «وجوب اطاعت» و «لزوم تبعیت عملی» نیز از آن ناشی میگردد.
بر این اساس، جمله «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» نه یک اعلان صرف، بلکه اعلام یک نظام ولایی است که اقتضائات عملی مشخصی دارد.
لوازم ولایت: تولی، نصرت و تبری
استاد سبحانی با استناد به فرازهای مختلف خطبه، لوازم عملی ولایت را چنین برشمرد:
* تولی: پذیرش درونی و همراهی با خط ولایت
* نصرت: حمایت عملی از امام و جریان ولایی در عرصههای مختلف
* تبری: مرزبندی با جریان معارض ولایت
ایشان با اشاره به دعای پیامبر در غدیر «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه…» تصریح کرد که این تعابیر، همگی ناظر به کنش عملی انسان در قبال ولایت هستند، نه صرفاً موضعگیری ذهنی.
بیعت غدیر؛ از باور تا زیست ولایی
یکی از مهمترین بخشهای تحلیل استاد سبحانی، تبیین مفهوم «بیعت» در غدیر بود. ایشان با تأکید بر تفاوت این بیعت با بیعتهای رایج سیاسی، اظهار داشت: بیعت غدیر یک «پیمان وجودی» است؛ پیمانی که از قلب آغاز میشود و به تمام ساحتهای زندگی انسان تسری مییابد.
بر اساس فراز پایانی خطبه، این بیعت دارای مراحلی است:
- ادراک و پذیرش آگاهانه پیام ولایت
- پیمان قلبی، زبانی و عملی با امام
- پایداری مستمر بر این عهد در تمام حیات
ایشان افزود: این بیعت، صرفاً به روز غدیر محدود نیست، بلکه باید به یک «هویت پایدار» در زندگی مؤمن تبدیل شود؛ هویتی که در آن، انسان با ولایت زندگی میکند، با آن میمیرد و با آن محشور میشود.
غدیر؛ بنیان حیات دینی و تمدنی
در جمعبندی، استاد سبحانی با تأکید بر اینکه غدیر یک «واقعه تاریخی صرف» نیست، آن را بنیان شکلگیری حیات دینی و اجتماعی امت دانست و تصریح کرد: اگر ولایت بهعنوان فریضه در زندگی انسان جاری نشود، سایر ارکان دین نیز کارکرد حقیقی خود را از دست خواهند داد.
ایشان با اشاره به نسبت غدیر با عاشورا، خاطرنشان کرد که روح مقاومت، ایستادگی و حقطلبی در تاریخ تشیع، ریشه در همین «پیمان ولایی» دارد و بدون آن، حتی عاشورا نیز به یک رخداد صرف تاریخی فروکاسته میشود.
نقد و ارزیابی نشست
در ادامه نشست، دکتر سید علی آیتاللهی ضمن تقدیر از چارچوب تحلیلی ارائهشده، بر ضرورت تبیین دقیقتر نسبت میان «اصل بودن امامت» و «فریضه بودن ولایت» تأکید کرد و پرسشهایی درباره ابعاد ملکوتی واقعه غدیر و پیوند آن با تحقق اجتماعی ولایت مطرح نمود. ایشان همچنین با اشاره به روایات مربوط به عظمت روز غدیر در عوالم بالا، خواستار تبیین نسبت میان حقیقت عرشی ولایت و ظهور زمینی آن شد.
در پاسخ، استاد سبحانی با تأکید بر اینکه ولایت حقیقتی تکوینی و ریشهدار در نظام هستی است، تصریح کرد که ظهور آن در قالب فریضه، ناظر به ساحت عمل انسان است و این دو حیثیت نهتنها متعارض نیستند، بلکه مکمل یکدیگرند.
حجت الاسلام و المسلمین گلشن نیز در مقام داور، با تأکید بر اهمیت این رویکرد تحلیلی، طرح مسئله «ولایت بهمثابه فریضه» را گامی مهم در جهت تعمیق گفتمان امامت دانست و بر ضرورت ادامه این مباحث در قالب پژوهشهای تکمیلی تأکید کرد.
افق پیشرو: ضرورت بازتولید گفتمان غدیر
استاد سبحانی در پایان، بر ضرورت بازخوانی و بازتولید گفتمان غدیر در سطح جامعه معاصر تأکید کرد و آن را راهی برای احیای حقیقت دین، بازسازی هویت انسانی و ارائه یک الگوی تمدنی مبتنی بر ولایت دانست.
به اعتقاد ایشان، غدیر میتواند بهعنوان یک «مکتب زنده و کارآمد» پاسخگوی نیازهای امروز بشر باشد، به شرط آنکه از سطح یک مناسبت تاریخی، به سطح یک «نظام فکری و عملی» ارتقا یابد.
