وثیقة المدینه و جایگاه معرفتی آن در شکل گیری جامعه اسلامی در مدینه

عنوان مقاله: وثیقة المدینه و جایگاه معرفتی آن در شکل گیری جامعه اسلامی در مدینه
نویسندگان: محمد تقی سبحانی و الهام خرّمی نسب
منتشر شده در: فصلنامه علمی ـ پژوهشی تاریخ اسلام، سال بیست و یکم، شماره هشتاد و دوم، تابستان ۱۳۹۹

موضوع و هدف مقاله:

این مقاله به بررسی جایگاه معرفتی «وثیقة المدینه» به عنوان سند تاریخیِ تأسیس جامعه اسلامی در مدینه می‌پردازد. وثیقة المدینه، پیمان نامه‌ای است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) پس از هجرت به مدینه، با مشارکت گروههای مختلف قومی و مذهبی (از جمله مسلمانان، یهودیان و قبایل عرب) منعقد کرد. هدف اصلی مقاله، تحلیل نقش این سند در شکلدهی به مبانی فکری، ارزشی و اجتماعی جامعه نوپای اسلامی است.

روش تحقیق:

مقاله با استفاده از روش تحلیل محتوا و بررسی تاریخیِ متن وثیقة المدینه، مؤلفه‌های معرفتی مؤثر در شکل گیری جامعه اسلامی را استخراج میکند. همچنین از منابع تاریخی اسلامی (مانند ابن هشام، ابن سعد) و پژوهشهای مستشرقان (مانند مونتگمری وات) بهره گرفته است.

مباحث کلیدی:

۱. وثیقة المدینه به عنوان سند قانونی:

• ایجاد «امت واحده» با مشارکت قبایل مختلف (مهاجرین، انصار، یهودیان).
• تعیین حقوق و مسئولیتهای مشترک برای تمام گروهها تحت حاکمیت الهی.
• تأکید بر حل اختلافات از طریق ارجاع به خدا و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) .

۲. مؤلفه های هستی شناختی:

• توحید: محوریت حاکمیت الهی و نفی شرک در روابط اجتماعی.
• معاد: تأکید بر مسئولیتپذیری فردی و پیامدهای اخروی اعمال.

۳. مؤلفه‌های انسان شناختی:

• کرامت انسانی: برابری حقوقی تمام اعضای جامعه، نفی تبعیض قومی و طبقاتی.
• مسئولیت پذیری: الزام به دفاع جمعی از جامعه، مقابله با ظلم و حمایت از مظلوم.

۴. نقش پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) :

• تنظیم روابط اجتماعی بر اساس آموزه‌های قرآنی.
• تبدیل مدینه به الگویی برای جامعه اسلامی با محوریت عدالت و اخلاق.

نتایج مقاله:

• وثیقة المدینه نه تنها یک سند سیاسی، بلکه نظامنامه معرفتی مبتنی بر توحید، معاد و کرامت انسانی بود.
• این سند با ایجاد همبستگی میان گروههای ناهمگون، زیرساختهای یک جامعه اسلامی مبتنی بر عدالت و مسئولیتپذیری را پایه ریزی کرد.
• مفاد وثیقه نشان می‌دهد که اسلام چگونه با ترکیب ارزشهای الهی و واقعیتهای اجتماعی، تحولی بنیادین در ساختار جامعه جاهلی ایجاد نمود.

اهمیت مقاله:

این پژوهش با نگاهی تاریخی-تحلیلی، نشان می‌دهد که وثیقة المدینه چگونه به عنوان الگویی برای نظامهای اجتماعی اسلامی، هم در بعد نظری (معرفت شناسی) و هم در بعد عملی (قوانین اجتماعی) عمل کرده است. مقاله همچنین پاسخگوی پرسشهایی درباره نقش دین در شکل گیری تمدن اسلامی و تعامل آن با تنوع فرهنگی است.