عنوان مقاله: نقش مفروضات کلامی در اثبات گزارههای تاریخی
نویسندگان: دکتر مجید کافی و دکتر محمد تقی سبحانی
منتشر شده در: فصلنامه علوم انسانی اسلامی صدرا، شماره ۲۱، بهار ۱۳۹۶
موضوع و هدف مقاله:
این مقاله به بررسی نقش مفروضات کلامی (پیشفرضهای برگرفته از علم کلام و الهیات) در فرآیند اثبات گزارههای تاریخی میپردازد. هدف اصلی، تحلیل این مسئله است که آیا استفاده از مفروضات کلامی در تحقیقات تاریخی، مشروعیت علمی دارد یا خیر؟ این بحث در قالب یک مناظره بین دو دیدگاه مطرح شده است:
- دیدگاه اول (دکتر کافی): مورخ باید بیطرف باشد و صرفاً بر اساس شواهد عینی و روشهای علمی به اثبات یا رد وقایع تاریخی بپردازد.
- دیدگاه دوم (دکتر سبحانی): متکلم مجاز است از مفروضات کلامی در تحقیقات تاریخی استفاده کند، به شرطی که فرآیند علمی را رعایت نماید.
مفاهیم کلیدی:
۱. مفروضات کلامی: پیشفرضهایی مانند وجود خدا، معجزات، یا آموزههای دینی که ممکن است در تحلیل تاریخی دخالت داده شوند.
۲. تاریخ علمی: رویکردی مبتنی بر شواهد عینی، اسناد و روشهای تجربی برای فهم واقعیتهای گذشته.
۳. تاریخ کلامی: رویکردی که با هدف دفاع از باورهای دینی، از تاریخ به عنوان ابزاری برای اثبات گزارههای مذهبی استفاده میکند.
یافتههای اصلی:
- تفاوت در هدف:
- تاریخ علمی در پی فهم واقعیت است.
- تاریخ کلامی در پی تبلیغ یا دفاع از ارزشهای دینی است.
- تفاوت در روش:
- تاریخ علمی از شواهد غیرمتعهد (مانند اسناد مکتوب) استفاده میکند.
- تاریخ کلامی ممکن است از شواهد متعهد (مانند روایات دینی) بهره گیرد.
- نقش مفروضات کلامی:
- در فرضیهسازی، مفروضات کلامی میتوانند به عنوان نقطه آغاز تحقیق عمل کنند.
- در داوری نهایی، شواهد تاریخی باید تعیینکننده باشند، نه مفروضات کلامی.
- چالشها:
- خطر مصادره به مطلوب (انتخاب گزینشی شواهد برای تأیید پیشفرضها).
- تعارض بین استمرار تاریخی (روابط علّی) و عدم استمرار (تأثیر عوامل غیبی)
اهمیت مقاله:
- تاریخی: بررسی تعامل علم کلام و تاریخ در سنت اسلامی و نقد رویکردهای ایدئولوژیک به تاریخ.
- روششناختی: ارائه معیارهایی برای تمایز بین تحقیقات علمی و کلامی در مطالعات تاریخی.
- فلسفی: بحث درباره نقش ارزشها و پیشفرضها در فرآیند پژوهش و امکان دستیابی به عینیت در تاریخ.
جمعبندی:
این مقاله نشان میدهد که اگرچه استفاده از مفروضات کلامی در فرضیهسازی تاریخی پذیرفتنی است، اما در مرحله داوری، شواهد تاریخی باید حرف آخر را بزنند. تاریخ کلامی و علمی هر دو جایگاه خود را دارند، اما باید مرزهای آنها به وضوح ترسیم شود تا از خلط بین واقعیت و ارزشها جلوگیری گردد.
