میراث اندیشه سیاسی مسلمانان
نویسنده: محمدتقی سبحانی
منتشر شده در: مجله نقد و نظر، شماره ۷ و ۸، پاییز و تابستان ۱۳۷۵ (صفحات ۳۸۸–۴۲۷)
محتوای مقاله
این مقاله به بررسی میراث اندیشه سیاسی مسلمانان با تأکید بر روششناسی و کتابشناسی منابع سیاسی در اسلام میپردازد. نویسنده با نقد تحقیقات معاصر، کاستیهای مرجع شناسی و روش شناختی را تحلیل کرده و فهرستی جامع از آثار کلاسیک و جدید در این حوزه ارائه میدهد.
مهمترین بخشهای مقاله
۱. نقد روش شناختی تحقیقات معاصر
- ضعف در مرجع شناسی: اشاره به اینکه تنها ۳۳ منبع از ۳۰۷ اثر مورد بررسی، به منابع اصلی استناد کرده اند و ۸۰% کتابها به کمتر از ۱۰ منبع ارجاع داده اند.
- شخصیتمحوری: تمرکز بیش از حد بر شخصیتها (مانند ماوردی، غزالی، ابن خلدون) بدون توجه به بستر تاریخی و جریانهای فکری.
- تأثیرپذیری از غرب: نقد گرایش به تفسیر مفاهیم اسلامی (مانند «سیاست»، «دولت») بر اساس فرهنگ سیاسی غرب و بی توجهی به مفاهیم اصیل اسلامی مانند «مصلحت».
۲. کتابشناسی منابع سیاسی اسلامی
- دستهبندی منابع:
- غیرتخصصی: شامل تفاسیر قرآن، کتب فقهی، اصول فقه، خطبهها، تاریخ نگاری، و فرهنگهای لغت.
- تخصصی: ۳۰۷ اثر شناسایی شده که ۱۰۵ اثر چاپ شده و ۷۵ اثر هنوز نسخهای از آنها یافت نشده است.
- نمونههای برجسته:
- آثار قرون اولیه مانند «الخراج» ابویوسف (قرن ۲ هجری)، «الأحکام السلطانیه» ماوردی (قرن ۵ هجری).
- آثار متأخرتر مانند «سیاستنامه» نظام الملک طوسی (قرن ۵ هجری) و «الطرق الحکمیه» ابن قیم جوزیه (قرن ۸ هجری).
۳. تحقیقات جدید در اندیشه سیاسی اسلام
- فهرستی از ۷۴ پژوهش معاصر عربی (تا دهه ۱۹۹۰) که موضوعاتی مانند نظام خلافت، شورا، و مقایسه با نظریههای غربی را بررسی میکنند.
- نمونهها:
- «الفکر السیاسی عند الماوردی» (صلاح الدین بسیونی، ۱۹۸۳).
- «الدولة الإسلامیة بین العلمانیة والسلطة الدینیة» (محمد عماره، ۱۹۸۸).
نکات کلیدی و انتقادی مقاله
- گسست از سنت: نویسنده تأکید دارد که اندیشه سیاسی معاصر مسلمانان تحت تأثیر فرهنگ غربی از مبانی اسلامی فاصله گرفته است.
- ضرورت بازخوانی میراث: لزوم مراجعه به منابع اصیل و پرهیز از تعمیمهای نادرست بدون استقراء کامل آرای اندیشمندان.
- اهمیت مفاهیم اسلامی: بازتعریف مفاهیمی مانند «رعیت» و «سیاست» بر اساس آموزههای نبوی و فقه اسلامی.
جمع بندی
این مقاله با ترکیبی از نقد روششناختی و ارائه کتابشناسی گسترده، نقش مراجعه به منابع اولیه و فهم عمیق مفاهیم اسلامی را در پژوهشهای سیاسی برجسته میکند. نویسنده نشان میدهد که بسیاری از ادعاهای مطرح شده درباره «فقدان اندیشه سیاسی در اسلام» ناشی از ضعف در مطالعه میراث مکتوب است. این اثر منبعی ارزشمند برای پژوهشگران تاریخ اندیشه سیاسی اسلام و منتقدان رویکردهای غربمحور در علوم انسانی است.
