معرفی مقاله:
عنوان مقاله: گزارش نشست نقد کتاب «منزلت عقل در هندسه معرفت دینی» اثر آیت الله عبدالله جوادی آملی
نویسندگان: سعید جوادی آملی، محمدتقی سبحانی
مشخصات نشر:
- منتشرشده در مجله کتاب ماه دین، شماره ۱۶۵، تیرماه ۱۳۹۰.
خلاصه محتوای کتاب و نشست نقد:
کتاب «منزلت عقل در هندسه معرفت دینی» اثر آیتالله جوادی آملی، به بررسی جایگاه عقل در نظام شناخت دینی میپردازد. نویسنده در این کتاب، عقل را همطراز نقل (وحی) قرار داده و استدلال میکند که عقل با تکیه بر مبدأ فاعلی (خداوند)، قادر به کشف حقایق دینی است. این نظریه بر سه محور اصلی استوار است:
۱. تعریف دین: دین مجموعهای از عقاید، اخلاق، احکام فقهی و حقوقی است که توسط خداوند برای هدایت انسان تشریع شده است.
۲. کارکرد عقل: عقل در چهار سطح تعریف میشود:
- عقل تجربی (مبتنی بر حس و تجربه در علوم طبیعی)
- عقل نیمه تجریدی (مانند ریاضیات که از ماده مجرد است)
- عقل تجریدی (مورد استفاده در فلسفه برای درک مفاهیم مجرد).
- عقل تجریدی ثابت (عقل منزه از هرگونه شائبه، مرتبط با عرفان نظری).
۳. علم دینی: علوم تجربی و طبیعی نیز با در نظر گرفتن مبدأ فاعلی (خداوند به عنوان خالق طبیعت) میتوانند به عنوان علوم دینی تلقی شوند.
نقدها و مباحث مطرح شده در نشست:
۱. نقد محمدتقی سبحانی:
- تعریف دین: پرسش از اینکه آیا هر کشف عقلی (حتی با روشهای تجربی) میتواند جزئی از دین محسوب شود؟ این ادعا با ظاهر آیات قرآن که دین را منحصر در وحی میدانند، ناسازگار است.
- نقش وحی: اگر دسترسی به وحی تنها از طریق نقل و عقل ممکن است، چگونه میتوان بین معرفت معصومانه (وحی) و معرفت غیرمعصومانه (عقل بشری) تمایز قائل شد؟
- علم دینی: افزودن «مبدأ فاعلی» به علوم طبیعی، ماهیت آنها را تغییر نمیدهد. آیا صرف اشاره به خالقیت خداوند، علوم سکولار را به علوم دینی تبدیل میکند؟
۲. پاسخ سعید جوادی آملی:
- عقل بهمثابه کاشف: عقل تنها ابزار کشف حقایق است و نمیتواند جایگزین وحی شود. وظیفه عقل، فهم و تفسیر نقل (وحی) است، نه جعل حکم.
- تمایز معرفت معصومانه و غیرمعصومانه: وحی (معرفت معصومانه) از هر خطا مبراست، اما عقل بشری نیازمند تصفیه از شائبههاست.
- علم دینی: توجه به مبدأ فاعلی در علوم طبیعی، نگاه انسان را از «طبیعتمحوری» به «خلقتمحوری» تغییر میدهد و این نگاه، علم را در مسیر الهی قرار میدهد.
نتیجه گیری:
این نشست به بررسی چالشهای نظریه «همطرازی عقل و نقل» پرداخت. درحالی که جوادی آملی بر نقش محوری عقل در کشف حقایق دینی تأکید دارد، سبحانی با طرح پرسشهایی درباره تعریف دین، حدود عقل، و ماهیت علم دینی، لزوم بازتعریف دقیقتر مفاهیم را گوشزد میکند. این مناظره نشان میدهد که مسئله رابطه عقل و وحی، همچنان به عنوان یکی از مباحث کلیدی در فلسفه دین و کلام اسلامی نیازمند پژوهشهای عمیقتر است.
