آیتالله صافی؛ آینه تمامنمای یک قرن تحولات فکری و اجتماعی
آیین نکوداشت اندیشههای کلامی آیتالله العظمی لطفالله صافی گلپایگانی با حضور اساتید، پژوهشگران و شخصیتهای برجسته حوزه علمیه در قم برگزار شد. در این مراسم که به همت انجمن کلام اسلامی حوزه و با مشارکت نهادهای علمی و حوزوی از جمله موسسه معارف اهل بیت و پژوهشگاه قرآن و حدیث سازماندهی شده بود، بر جایگاه ممتاز این مرجع فقید به عنوان چهرهای اثرگذار در فقه، کلام و اندیشه دینی معاصر تأکید گردید. سخنرانان برنامه شامل آیتالله شیخ محمد حسن صافی گلپایگانی و اساتیدی چون حجتالاسلام سبحانی، برنجکار، جبرئیلی، زهادت و فؤادیان بودند. این مراسم روز پنجشنبه ۲ بهمنماه ۱۴۰۴ در سالن کنفرانس کتابخانه آیتالله بروجردی واقع در مسجد اعظم قم برگزار گردید.
در نشست تبیین اندیشههای کلامی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی، حجتالاسلام والمسلمین استاد محمد صفر جبرئیلی با ابراز تاسف از کمشناسایی آثار ایشان در مجامع حوزوی، بر لزوم معرفی گستردهتر ابعاد علمی و شخصیتی این مرجع تقلید تأکید کردند و با ارائه آمار مقایسهای، جایگاه ایشان را در کنار بزرگان تاریخ تشیع برشمردند.
حجتالاسلام والمسلمین استاد رضا برنجکار به بررسی دیدگاههای کلامی آیتالله صافی در مسئله علیت طبیعی و حدوث عالم پرداخت و توضیح داد که ایشان با پذیرش علیت طبیعی در چارچوب جعل الهی، رویکردی متعادل بین قدرت خدا و سنتهای طبیعی ارائه کردهاند.
حجتالاسلام والمسلمین استاد عبدالمجید زهادت با ارائه آمار دقیقی از آثار ایشان اشاره کرد که حدود نیمی از تألیفات آیتالله صافی در حوزه کلام است و این نشاندهنده توجه ویژه ایشان به پاسخگویی به شبهات و نیازهای اعتقادی جامعه است.
حجتالاسلام والمسلمین استاد محمدرضا فؤادیان نیز با انتقاد از غفلت پژوهشی از آثار آیتالله صافی، خواستار استخراج موضوعات پایاننامهها از دل آثار ایشان و تدوین روششناسی پژوهشی مشخص شد.
حضرت آیتالله شیخ محمد حسن صافی گلپایگانی بر لزوم بازنشر آثار، نیازشناسی موضوعی و تدوین متن آموزشی درسی از مجموعه آثار تأکید کردند و ابراز امیدواری نمودند که با برگزاری چنین نشستهایی، بهرهبرداری از اندیشههای ایشان افزایش یابد.
آیتالله صافی؛ آینه تمامنمای یک قرن تحولات فکری و اجتماعی
در ابتدای این مراسم، حجت الاسلام والمسلمین استاد سبحانی با اشاره به حیات پربار نزدیک به یک قرن آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره)، ایشان را شخصیتی «آینهوار» توصیف کرد که زندگی و اندیشهاش بازتابی روشن از تحولات فکری، سیاسی و اجتماعی حوزههای علمیه و جامعه شیعی در دوران معاصر است؛ شخصیتی که مطالعه ابعاد وجودی او، هم شناخت گذشته را ممکن میسازد و هم افقهایی تازه برای آینده میگشاید.
غفلت از سرمایههای هویتی؛ آسیبی در فرهنگ معاصر
مدیرعامل موسسه معارف اهل بیت علیهم السلام با انتقاد از کمتوجهی به بازخوانی و پاسداشت شخصیتهای بزرگ علمی، تأکید کرد که در فرهنگ معاصر شیعه، نوعی بیاعتنایی نهادینهشده نسبت به سرمایههای هویتی و علمی گذشته وجود دارد. وی خاطرنشان کرد که اگر چنین شخصیتهایی در دیگر فرهنگها حضور داشتند، با برنامهریزی گسترده به نسلهای آینده معرفی میشدند، در حالی که ما در این زمینه دچار قصور جدی بودهایم.
تمرکز آگاهانه بر بعد کلامی اندیشه آیتالله صافی
در ادامه، به تصمیم انجمن علمی کلام حوزه اشاره شد که با توجه به گستردگی ابعاد شخصیتی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره)، تمرکز این آیین را بهصورت تخصصی بر بعد کلامی و معرفتی اندیشه ایشان قرار داده است؛ چرا که پرداختن به همه ابعاد علمی، فقهی، اجتماعی و سیاسی ایشان در یک نشست امکانپذیر نیست و نیازمند پژوهشهای مستقل و تخصصی است.
ضرورت بازخوانی عمیق آثار و پرهیز از سطحینگری
یکی از محورهای مهم این سخنرانی، هشدار نسبت به سطحینگری در مواجهه با آثار علمی بزرگان بود. سخنران با اشاره به حجم گسترده آثار مکتوب و نرمافزاری آیتالله صافی، تأکید کرد که صرف نگاه به عناوین، فهرستها یا برخی موضعگیریهای مقطعی، نمیتواند عمق حرکت فکری و منظومه معنوی ایشان را آشکار سازد و این جلسه باید سرآغازی برای مراجعه عمیق و روشمند محققان به این آثار باشد.
شخصیتی چندساحتی؛ فقیه، متکلم و حدیثشناس
در بخش دیگری از سخنرانی، آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره) بهعنوان شخصیتی چندجانبه معرفی شد که صرفاً یک فقیه یا متکلم نظری نبود، بلکه در عرصههای مختلف علمی، حدیثی، اجتماعی و حتی سیاسی حضوری فعال و اثرگذار داشت. وی همواره درگیر مسائل واقعی جامعه و مواجهه مستقیم با جریانهای فکری رقیب بود و اندیشه کلامی خود را در بستر نیازهای عینی زمانه شکل میداد.
رویکرد مسئلهمحور در کلام؛ ویژگی ممتاز روششناختی
از مهمترین نکات مطرحشده، تبیین «مسئلهمحوری» در روش کلامی آیتالله صافی بود. برخلاف بسیاری از متکلمان که به ارائه منظومههای جامع و نظاممند کلامی میپردازند، ایشان تمرکز خود را بر مسائل و چالشهای عینی هر دوره قرار میداد و متناسب با نیاز زمان، وارد میدان پاسخگویی کلامی میشد؛ رویکردی که باعث حضور فعالتر و مؤثرتر در عرصه منازعات فکری معاصر شده است.
تنوع روشها؛ فراتر از قالبهای کلاسیک کلامی
ریاست محترم بنیاد بین المللی امامت، با اشاره به تاریخ مکاتب کلامی امامیه، تأکید کرد که آیتالله صافی به یک روش همگن و واحد پایبند نبود، بلکه به اقتضای موضوع، از روشهای متنوع عقلی، نقلی، حدیثی و تطبیقی بهره میگرفت. گاه با رویکردی نزدیک به متکلمان بغدادی به تحلیلهای عقلی میپرداخت و گاه همچون فقیهی محدث، در دل روایات و نصوص دینی به تبیین مسائل اعتقادی مینشست.
توازن عقل و وحی؛ شاخصه برجسته اندیشه کلامی
از دیگر ویژگیهای برجسته روششناسی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره)، ایجاد توازن میان عقل و نقل بود. وی نه در دام عقلگرایی افراطی میافتاد و نه به نصگرایی صرف بسنده میکرد، بلکه همواره مراقب بود نتایج استنباطهای نقلی با اصول قطعی عقلانی کلام امامیه ناسازگار نباشد و بالعکس.
این نشست، آغازی برای پژوهشهای عمیقتر
در پایان سخنرانی، رئیس انجمن علمی کلام حوزه ابراز امیدواری کرد که این آیین نکوداشت، نقطه آغازین برای پژوهشهای جدیتر و تخصصیتر درباره اندیشههای کلامی آیتالله العظمی صافی گلپایگانی (ره) باشد و ارائههای اساتید حاضر، ابعاد تازهای از میراث فکری این مرجع فقید را پیش روی محققان و علاقهمندان بگشاید.
