به مناسبت روز بزرگداشت علامه محمدباقر مجلسی (ره)، رویداد تخصصی مدرسه تابستانه «بازخوانی میراث علامه مجلسی در آیینه مستشرقان» با حضور اساتید، پژوهشگران و مستشرقان برجسته بینالمللی برگزار گردید. در این نشست تخصصی، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، رئیس کنگره بینالمللی علامه مجلسی، به تبیین جایگاه تمدنی علامه و نقد رویکردهای چهارگانه در مواجهه با میراث ایشان پرداختند.
این رویداد علمی با هدف واکاوی نقادانه روایتهای آکادمیهای غربی پیرامون تاریخ صفویه و اندیشه علامه مجلسی، در قالب افتتاحیه، چهار پنل تخصصی و اختتامیه پیگیری شد که چکیدهای از مباحث ارائهشده بدین شرح است:
- ابعاد تمدنی و حکمرانی در سیره علامه مجلسی: حجتالاسلام والمسلمین عبداللهینژاد (مدیر حوزههای علمیه خواهران اصفهان) به تبیین پیوند هویتی اصفهان با نام علامه پرداخت و نهضت نگارش آثار فارسی را عامل پیوند عمیق تودههای مردم با آموزههای اهلبیت (ع) دانست. وی همچنین ادعای برخی مستشرقان مبنی بر نقش حضور مجلسی در سقوط سلسله صفویه را ابطال کرد.
- گونهشناسی مستشرقان و جریانهای غربی: استاد امید هادیان برسیانی (پژوهشگر کنگره) با بررسی آثار بیش از ۴۰ ایرانشناس و اسلامپژوه غربی، این مطالعات را در هفت گونه دستهبندی نمود؛ از جمله «مورخان زوال یا سیاست»، «فیلولوژیستها»، «پدیدارشناسان اندیشه»، «مورخان اجتماعی» و «ناقدان مدرنیستی». وی نشان داد که فقدان مراجعه مستقیم به متون اصلی علامه و تکیه بر گزارشهای ثانویه، عامل اصلی خطای تحلیلی آنان بوده است.
- نقد نئو شرقشناسی و بازتولید کلیشهها: پروفسور اندرو نیومن (استاد مطالعات اسلامی و ایرانشناسی دانشگاه ادینبرو بریتانیا) با مرور پنج دهه پژوهشهای غربی، نشان داد که پارادایمهای شرقشناسی پیش از انقلاب اسلامی (مبتنی بر نظریه نوسازی و تقلیل مجلسی به تعصب مذهبی) پس از سال ۱۹۷۹ نیز در هیئت نئو شرقشناسی تداوم یافته است. وی با استعاره «نقشه مرکاتور»، تصویر غربیان از جایگاه علامه را تحریفشده خواند.
- نقد آرا و فرضیات کتاب «اسلام بدون خدا»: حجتالاسلام والمسلمین دکتر مرتضی مداحی در نقد آرای کالین ترنر (استاد دانشگاه دورام انگلستان)، ادعای جایگزینی «دین مجلسی» به جای تشیع نخستین را در شش محور رد کرد و بر توجه بنیادین مجلسی به مباحث عقل و توحید در مجلدات آغازین بحارالانوار و مشی اعتدالی و اجتهادی او تأکید نمود.
- نقشه راه احیای تراث مکتوب: حجتالاسلام والمسلمین حسن مظاهری (رئیس دفتر حضرت آیتالله العظمی مظاهری) اهداف کنگره را در سه محور زدودن تحریفها، معرفی پیراسته از غلو و تفریط، و تحقیق و تصحیح انتقادی موسوعههای روایی (بهویژه شروح کتب اربعه و شناسنامهدار کردن روایات بحارالانوار بر پایه نسخ کهن) تبیین کرد.
مشروح سخنرانی دکتر سبحانی: ارمغان علامه مجلسی برای جامعه شیعه و اسلامی
حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی در سخنرانی اصلی این نشست با عنوان «ارمغان علامه مجلسی برای جامعه شیعه و جامعه اسلامی»، به بررسی چرایی ناشناخته ماندن ابعاد تمدنی علامه مجلسی پرداخته و شاهکارهای روششناختی و احیاگرانه ایشان را تشریح نمودند.
۱. عوامل ناشناخته ماندن علامه مجلسی؛ نقد رویکردهای چهارگانه معاصر
دکتر سبحانی با طرح این پرسش که چرا شخصیتی با شهرت چندصدساله همچنان ناشناخته است، ابراز داشتند که این پدیده محصول چهار جریان مطالعاتی طی دو سده اخیر بوده است:
- روشنفکران سکولار: جریانی که بر پایه انگاره سکولاریزاسیون و حاشیهنشینی دین در عصر مدرن حرکت میکند. این دسته یا مجلسی را به دلیل پایبندی به سنت دینی به حاشیه تاریخ میرانند، یا او را به عنوان «دیگری» و مانع نوسازی بازنمایی و با او ستیز میکنند.
- روشنفکری دینی: جریانی که با پیشفرض ناسازگاری دین سنتی با مدرنیته و ضرورت بازتفسیر دین، دو چالش با مجلسی دارد: نخست آنکه تعمیق باورهای اصیل توسط مجلسی مانع از قرائتهای التقاطی جدید میشود و او را مرتجع مینامند، و دوم آنکه حضور او در ساختار حاکمیتی صفوی را مغایر با پروژههای توسعه سیاسی خود تلقی میکنند.
- باطنگرایان و سنتگرایان: خوانشی متأثر از چهرههایی چون هانری کربن که تشیع را در عرفان و باطنگرایی صرف خلاصه میکنند. این رویکرد، تشیع فقهی، کلامی، شعائری و به طریق اولی ورود به عرصه حکومت و تدبیر جامعه را زائده یا انحراف دانسته و به همین دلیل با پروژه فراگیر مجلسی مخالفت میورزند.
- رویکرد سنتی حوزوی: زاویه دیدی که با وجود تکریم علامه، از درک افق تمدنی و پروژه کلان او بازمانده و مقام وی را تنها در سطح یک «محدث»، «گردآورنده اخبار» یا فقیه سنتی تقلیل داده است.
۲. شاهکارهای احیاگری؛ جامعنگاری بهمثابه دستگاهمندسازی
رئیس کنگره بینالمللی علامه مجلسی با اشاره به رکود ششقرنه در تألیف جوامع حدیثی پس از عصر کتب اربعه تا آغاز دوره صفوی، تمایزات بنیادین کارنامه علمی علامه مجلسی را برشمردند:
- دستگاهمند کردن تفکر امامیه: تألیف بحارالانوار یک گردآوری انفعالی اخبار نبود؛ بلکه ساختاربندی نوینی از اندیشه دینی با ابوابی بیسابقه همچون «السماء و العالم» (جهانشناسی حدیثی) و «المعاد» بود. همچنین گزینشگری روشمند او مانع از ورود بسیاری از کتب متهم به غلو به ساختار اصلی بحار شد.
- افقگشایی اجتهادی و پرهیز از تحمیل نظر: علامه مجلسی در بسیاری از مواضع، تعارضهای روایی و احتمالات گوناگون را پیش روی محقق قرار میدهد و تعمداً پرونده مباحث را نمیبندد تا ارتباط مستقیم پژوهشگر با میراث متن وحیانی قطع نشود.
- شروح تفصیلی و اجتهادی بر کتب اربعه: نگارش آثاری عظیم نظیر مرآة العقول (شرح اصول و فروع کافی) و ملاذ الاخیار (شرح تهذیب الاحکام) با تسلط کامل بر علوم عقلی، فقهی، رجالی و اصولی، شاهدی بر جایگاه بلند اجتهادی اوست که از عصر صاحبان کتب اربعه تا زمان وی کمنظیر است.
- نهضت فارسینویسی و عمومیسازی دانش: تا پیش از علامه، معارف دینی غالباً در انحصار نخبگان عربیدان بود. مجلسی با تألیف رسائل متعدد فارسی و نثری روان و استوار (مانند حلیة المتقین و حق الیقین)، سواد دینی جامعه را ارتقا داد و مفاهیم معرفتی را وارد بطن زندگی اقشار مختلف جامعه ساخت.
۳. الگوی تمدنی مجلسی؛ ضرورت امروز و چشمانداز آینده
دکتر سبحانی در فراز پایانی بیانات خود یادآور شدند: هرچند هیچ دانشمند غیرمعصومی مطلق نیست، اما علامه مجلسی الگویی موفق از پیوند علم، فرهنگ عمومی و تدبیر اجتماعی را به یادگار گذاشته است. مقاومت، انسجام هویتی و پایداری جامعه ایرانی ریشه در همین تعمیق معرفتی دارد. رسالت امروز حوزه و دانشگاه، توقف در تاریخ نیست؛ بلکه «ایستادن بر شانههای مجلسی» برای بازخوانی فعالانه میراث وحیانی در مواجهه نقادانه با مکاتب معاصر بشری است.
