معرفی کتاب «جهت‌داری علوم از منظر معرفت‌شناختی»
| تحقیق و تنظیم اثر:دفتر جنبش نرم‌افزاری و توسعه علوم اسلامی |
| تحت اشراف: استاد محمدتقی سبحانی |
| سخنران و نظریه‌پرداز: سید محمدمهدی میرباقری |
| منتقدان: حسن معلمی |
| دکتر رضا حاجی ابراهیم |
| ناشر:پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی |
| سال انتشار:1389 چاپ سوم |
| تعداد صفحات:208 صفحه |
| قطع و نوع جلد: رقعی، جلد نرم |
| تیراژ:1400 نسخه |
| زبان:فارسی |
| شابک: 9789642636624 |
چشم‌انداز کلی کتاب
کتاب «جهت‌داری علوم از منظر معرفت‌شناختی» متن تنظیم‌شده‌ی یکی از کرسی‌های نظریه‌پردازی و نقد اندیشه است که در سال‌های 1383 و 1384 طی دو جلسه علمی برگزار شده است. این جلسات به‌طور تخصصی به بررسی نظریه‌ای جدید در باب جهت‌داری علوم و تأثیرات آن در معرفت‌شناسی پرداخته‌اند.
هدف اصلی این اثر، ارائه نظریه‌ای بدیع درباره رابطه علوم با عوامل معرفت‌شناختی، ارزش‌ها و اراده انسان است. نویسنده تلاش کرده است تا چالش‌های بنیادین نظریه‌های رایج فلسفی را آشکار کند و نظامی تازه برای تحلیل معرفت انسانی ارائه دهد.
فصول و محتوای اصلی کتاب
بخش اول: نظریه و تحلیل‌های مقدماتی
- نقد نظریه کاشفیت علم:
- این بخش با نقد دیدگاه «کاشفیت علم» آغاز می‌شود که «تطابق با واقعیت» را به‌عنوان معیار صدق و کذب در معرفت معرفی می‌کند. نویسنده این نظریه را فاقد استدلال کافی می‌داند و پیشنهاد می‌کند که به‌جای تطابق، مفهوم «تناسب» به‌عنوان معیار در نظر گرفته شود.
- نقش اراده در معرفت:
- در این نظریه، اراده انسان عامل مهمی در شکل‌گیری علم معرفی شده است. بر اساس این دیدگاه، معرفت تنها با فاعلیت، که شامل اراده و جهت‌گیری انسان است، قابل توضیح است.
- تحلیل مفهوم «تجرد علم»:
- مفهوم حضور میان نفس و صورت علم که بر اساس تجرد و اتحاد نفس و معقول تعریف می‌شود، در این بخش مورد مناقشه قرار گرفته و به‌جای آن فاعلیت و نقش اراده به‌عنوان محور اساسی علم معرفی شده است.
بخش دوم: نقدها و پاسخ‌ها
- چالش‌های نظریه:
- منتقدان این نظریه، مهم‌ترین اشکالات را در زمینه‌های زیر مطرح کرده‌اند:
- احتمال نسبیت‌گرایی مطلق و از بین رفتن اصل تفاهم.
- دشواری در تعریف معیار صدق و کذب.
- تأثیرات احتمالی بر انسجام معرفتی در جوامع دینی.
- منتقدان این نظریه، مهم‌ترین اشکالات را در زمینه‌های زیر مطرح کرده‌اند:
- پاسخ به نقدها:
- نظریه‌پرداز، به انتقادها پاسخ داده و تأکید کرده است که دخالت اراده در معرفت، مطلق نیست و به نظامی از اراده‌های فاعلیتی ختم می‌شود که به محوریت ربوبیت الهی مرتبط است. بنابراین، این نظریه به نسبیت مطلق نمی‌انجامد و همچنان امکان دستیابی به تفاهم معرفتی وجود دارد.
- تفکیک میان تطابق هستی‌شناختی و تطابق معرفت‌شناختی:
- حجت‌الاسلام حاجی ابراهیم در نقد خود، این دو مفهوم را از یکدیگر تفکیک کرده و استدلال می‌کند که اشکال نظریه‌پرداز از خلط این دو ناشی شده است.
بخش سوم: نتایج و جمع‌بندی
- تناسب به‌جای تطابق:
- در نهایت، این نظریه تناسب میان علم و واقعیت را جایگزین تطابق می‌کند. به این معنا که فهم انسان‌ها به دلیل تأثیر اراده و خصوصیات فردی، همیشه هماهنگ و متناسب است اما لزوماً برابر و تطابق‌پذیر نیست.
- نقش ایمان و اراده در علم:
- نویسنده معتقد است که ایمان و اراده‌های معنوی، در کنار عقلانیت، مبنای اصلی جهت‌گیری علوم و معیار تفکیک حق از باطل هستند.
- ارتباط معرفت و اخلاق:
- در این نظریه، ارزش‌های اخلاقی و باورهای دینی به‌طور مستقیم بر حوزه فهم و معرفت انسان تأثیر می‌گذارند و این تأثیر نه‌تنها انکارناپذیر بلکه ضروری است.
ویژگی‌های منحصربه‌فرد کتاب
- نوآوری نظری:
- ارائه نظریه‌ای تازه درباره تأثیر اراده انسان بر علم، که نظام‌های سنتی فلسفی و معرفتی را به چالش می‌کشد.
- نقد تخصصی:
- حضور منتقدان برجسته و پاسخ‌های مفصل نظریه‌پرداز باعث شده است تا بحث‌ها از جنبه‌های مختلف مورد بررسی قرار گیرند.
- ارتباط علم و دین:
- این کتاب به‌طور ویژه به نقش دین و ارزش‌های معنوی در جهت‌دهی به علوم پرداخته و از دیدگاه اسلامی به تحلیل موضوع می‌پردازد.
چرا این کتاب را بخوانیم؟
- برای فهم بهتر نقش اراده در علم و معرفت‌شناسی.
- برای آشنایی با چالش‌های فلسفی درباره تطابق علم و واقعیت.
- برای درک رابطه عمیق بین ایمان، اخلاق و علم.
- برای یافتن جایگزینی نوین برای مفاهیم سنتی معرفت‌شناسی.
مناسب برای چه کسانی؟
- دانشجویان و پژوهشگران فلسفه و علوم اسلامی
- علاقه‌مندان به موضوعات معرفت‌شناسی و نقد اندیشه
- متخصصان علوم انسانی و اجتماعی
- فعالان حوزه جنبش نرم‌افزاری و تولید علم بومی