در چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، کتاب «عبقاتالانوار فی امامة ائمة الاطهار» بهعنوان اثر برگزیده در بخش «دین» انتخاب شد.
در چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، کتاب «عبقاتالانوار فی امامة ائمة الاطهار» نوشته علامه میر حامد حسین موسوی لکهنوی بهعنوان اثر برگزیده در بخش «دین» انتخاب شد. این اثر عظیم علمی ـ کلامی، پس از سالها تحقیق و احیای پژوهشکده امامتِ بنیاد بینالمللی امامت، در مراسمی رسمی مورد تقدیر قرار گرفت.
در ادامه، متن سخنان حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی ریاست محترم بنیاد بین المللی امامت، درباره اهمیت این کتاب، ویژگیهای آن و تلاشهای انجامشده برای احیاء و نشر این میراث علمی تقدیم میشود.
بسمالله الرحمن الرحیم
و صلیالله علی محمد و آله الطاهرین، سیّما بقیّةالله فی الارضین، عجلالله تعالی فرجه الشریف.
علوم و دانشهای مختلف، هرکدام تاریخ و سیر تطور خاص خود را دارند و در هر دانش، نقاط عطفی وجود دارد. این نقاط عطف معمولاً شخصیتها و آثاری هستند که در مسیر آن دانش، تحولات اساسی و کیفی ایجاد کردهاند. وقتی ما علوم مختلف را بررسی میکنیم، به ستارگانی از دانشمندان و آثار سترگی از آن حوزه دانشی برخورد میکنیم که مسیر آن دانش را از نقطهای به نقطهای کاملاً متفاوت سوق دادهاند. البته تعداد این دانشمندان و آثار زیاد نیست، اما به میزان محتوای آنها، شرایط تاریخیای که آن آثار در آن ظهور و بروز پیدا کردهاند و نیز مکانهایی که این آثار در آن ارائه شدهاند، اثرگذاری و نقش آنها در آن دانش بیشتر بوده است.
در دانش امامت، همانطور که میدانیم، چند نقطه بسیار طلایی و بزرگ وجود دارد که بیگمان در دوران معاصر، درخشانترین نقطهی امامتپژوهی ما، مدرسه لکهنو در شمال هند است؛ مدرسهای که توسط عالم بزرگ و مجتهد نامآور، مرحوم سید دلدارعلی غفرانمآب تأسیس شد. شاگردان ایشان در عرصه امامتپژوهی، کار را تا حدی پیش بردند که ناسخ بسیاری از کارهای گذشتگان شدند و سرآغاز تحقیقات بزرگ و جدیدی گشتند که پس از آنها شکل گرفت.
عصاره مدرسه لکهنو در عرصه امامتپژوهی، شخصیت والامقام مرحوم علامه میر حامد حسین موسوی، صاحب کتاب عبقاتالانوار است؛ عالمی که توانست با تدوین این اثر بزرگ، مسیر پژوهشهای امامت، بهویژه در حوزه امامت تطبیقی، را دچار یک تحول کیفی کند.
علامه میر حامد حسین تنها صاحب یک اثر نبود، بلکه در عرصههای مختلف دانشهای اسلامی از تخصصی گسترده و عمیق برخوردار بود. ایشان در فقه و اصول، کلام، تاریخ و تفسیر قرآن، دستی توانا داشت، اما بیتردید بزرگترین و ماندگارترین اثر او همان کتاب عبقاتالانوار است. در کنار این اثر سترگ، رسالههای فقهی متعددی از ایشان به یادگار مانده و نیز کتاب بسیار مهم «استقصاء الافهام» که پاسخی نقادانه و ردیهای مفصل بر کتاب «منتهی الکلام» است؛ اثری که نقدهایی جدی بر امامت شیعی و هویت تشیع وارد کرده بود و مرحوم علامه میر حامد حسین با دقت و تفصیل به آنها پاسخ داده است.
افزون بر این آثار، مجموعهای از نوشتههای ایشان، همچنین آثار پدر بزرگوارشان و برخی از اساتید ایشان، هماکنون در پژوهشکده امامتِ بنیاد بینالمللی امامت در حال احیا است و امید میرود این آثار نیز در آیندهای نزدیک به زیور طبع آراسته و در اختیار پژوهشگران قرار گیرد.
کتاب عبقاتالانوار پاسخی است به اثر شاه عبدالعزیز دهلوی با عنوان «تحفه اثنیعشریه». علامه میر حامد حسین فصل هفتم این کتاب، که به امامت میپردازد، را مورد نقادی قرار میدهد و این نقد را بهانهای قرار میدهد برای آنکه تاریخ اندیشه امامتپژوهی را یکبار بازخوانی کند، آثار گذشتگان را مورد توجه قرار دهد و با دیدی تیزبینانه و نقادانه، افزودههای فراوانی بر میراث امامتی ایجاد کند.
از جمله کارهایی که در این کتاب انجام شده، توجه به همه نقدها و چالشهایی است که مخالفان در برابر امامت ایجاد کردهاند. مرحوم علامه میر حامد حسین تلاش میکند این شبهات را گردآوری کند و با جزئیات به نقد و بررسی آنها بپردازد. از ویژگیهای برجسته این کتاب، تتبع فراوان مؤلف در گردآوری آثار بسیار مهم امامتی، از شیعه و سنی، است که عبقاتالانوار را به یک دایرهالمعارف بزرگ امامت تبدیل کرده است.
ویژگی مهم دیگر این کتاب، روشمندی علامه در مباحث امامتی است. علامه دارای روشی متقن و سیر منطقی مشخصی در اثبات مدعیات است؛ بهگونهای که این الگوی مطالعه امامتی بعدها مورد تبعیت بزرگان دیگر قرار گرفت و بسیاری از افراد، تحت تأثیر کتاب عبقات، به تولید آثار مهم امامتی روی آوردند.
نکته مهم دیگر در کتاب عبقاتالانوار، توجه به میراث حدیثی اهل سنت در عرصه امامت است. میدانیم که هم حجم فراوانی از معارف ما در قالب حدیث است و هم جریانهای حدیثگرا در دوران معاصر، بهویژه در میان اهل سنت، جریان غالبی بودهاند. مرحوم میر حامد حسین از این فرصت و از این رویکرد بهره میگیرد و سرمایهگذاری اصلی خود را بر احادیث امامت قرار میدهد. ایشان تلاش میکند تمام ابعاد مختلف یک حدیث در حوزه امامت را بررسی کند، بهگونهای که جایی برای اشکال و مناقشه دیگران باقی نماند.
در یک کلام، میتوان گفت عبقاتالانوار هم خاتمهای بر پژوهشهای امامت تطبیقی در گذشته است و هم فتح و گشایشی جدید برای امامتپژوهی در آینده.
در خصوص احیای جدید کتاب عبقاتالانوار باید به این نکته توجه کنیم که این اثر در طول زمان، توسط خود مرحوم علامه میرحامدحسین و سپس تتمه آن از سوی فرزند ایشان، مرحوم علامه سید ناصر حسین، و برخی دیگر از فرزندان و نوادگان ایشان تنظیم شده است. به دلیل این امتداد تاریخی، وضعیت چاپ این اثر نیز ناهمگون بوده است. پارهای از این آثار بهصورت چاپ سنگی قدیمی، در زمان خود مؤلف، منتشر شده، برخی پس از وفات ایشان با تنظیمات فرزندشان به چاپ رسیده و بخشهای قابلتوجهی نیز بهصورت دستنویس باقی مانده و هرگز منتشر نشده بود.
پس از آنکه این کتاب شهرت کافی پیدا کرد، افرادی درصدد برآمدند که آن را بهصورت جدید تصحیح کنند و هم بهشکل جامع و هم در قالبهای نوین، تحقیق تازهای از آن ارائه دهند، اما متأسفانه این کار به سرانجام نرسید و جز چند اقدام پراکنده، عملاً عبقاتالانوار در همان نسخههای سنگی و احیاناً چاپهای افستشده در ایران، مانند اصفهان یا مشهد، باقی ماند.
یکی از کسانی که پایهگذار احیای عبقاتالانوار بود و در تمجید و ترویج این اثر بسیار کوشید، مرحوم امام خمینی(ره) بود. ایشان در کتاب «کشفالاسرار» هشداری جدی به علمای شیعه و حوزههای علمیه دادند مبنی بر اینکه این کتاب در آستانه نابودی و حذف قرار دارد و باید احیا شود. تعبیر ایشان این است که عبقاتالانوار حجت بزرگ شیعه است و این حجت بزرگ باید پاس داشته شود. خود ایشان در دوران جوانی، با کمک برخی از اساتید سطوح عالی، حلقهای را برای احیای این اثر تشکیل دادند که بیش از یک جلد به انجام نرسید و این پروژه متوقف ماند.
در ادامه، افراد دیگری نیز تلاشهایی برای احیای این اثر آغاز کردند و مجلداتی هم منتشر شد، اما این اقدامات نیز استمرار نیافت تا اینکه بنیاد بینالمللی امامت، حدود پانزده سال پیش، بهصورت جدی کار احیای این اثر را آغاز کرد. این کار، نخست نیازمند نسخهپژوهی گستردهای بود؛ چرا که نسخهها و دستخطهای مرحوم علامه میر حامد حسین در مکانهای مختلف نگهداری میشد. تلاش شد این نسخهها بهطور کامل شناسایی، استخراج و تجمیع شود.
نکته دوم، تدوین روششناسی دقیق و شیوه درست برای تصحیح این متون بود. محققانی از میان امامتپژوهان، آموزشهای لازم را دیدند تا بتوانند این نسخهها را احیا کنند؛ چرا که ادبیات عبقاتالانوار، ادبیاتی فارسیِ آمیخته با عربی و همراه با استفاده گسترده از صنایع ادبی در هر دو زبان است و تحقیق این اثر، انصافاً کار هر کسی نیست. شاید همین دشواریها سبب شده بود که پیش از این، برخی آغاز کنند، اما به انجام نرسانند.
بنیاد بینالمللی امامت با تربیت گروهی از محققان متخصص در نسخهپژوهی و تحقیق متون، و تحت نظر اساتید فن، این کار را آغاز کرد و به حمدالله امروز این پروژه به اتمام رسیده و اجزای مختلف آن در حال انتشار است.
در چاپ جدید عبقاتالانوار، همه نسخهها و نگاشتههای مؤلف، حتی دستخطها و یادداشتهای ایشان، گردآوری شده است؛ نسخههایی که برخی از آنها پیشتر در دسترس نبود و به طرق مختلف به دست آمد. از این جهت، جامعیت این اثر در تحقیقات پیشین سابقه نداشته است.
نکته سوم، دقت بسیار در خوانش متن و انتقال صحیح آن به خواننده است که در این زمینه میتوان گفت کاری فوقالعاده توسط محققان انجام شده است. مرحوم میر حامد حسین به حدود ۱۲۰۰ اثر بهصورت مستقیم ارجاع داده است که بسیاری از آنها امروز بهسادگی در دسترس نیست و در کتابخانههای مختلف نگهداری میشود. محققان ما به کتابخانههای هند، ایران، عراق و دیگر مراکزی که نشانی از این منابع وجود داشت، مراجعه کردند و میتوان گفت تقریباً همه منابع مورد ارجاع مؤلف شناسایی و در پاورقیها معرفی شده است، جز موارد اندکی که در برابر حجم گسترده منابع، قابل اغماض است.
از دیگر ویژگیهای این چاپ میتوان به حروفچینی دقیق، ذکر نسخهبدلها، تخریجهای لازم، ارجاعات تکمیلی برای مزید اطلاع خوانندگان، صفحهآرایی زیبا و چاپ منقح اشاره کرد. این مجموعه در اصل حدود ۳۵ جلد خواهد بود و ملحقاتی نیز دارد که شامل یادداشتهای مؤلف و خاندان ایشان است که به مرحله تحریر نهایی نرسیده بود.
از اینرو میتوان گفت عبقاتالانوار یکی از آثار تحقیقی کمنظیر است که با این حجم و با این میزان از دشواری تحقیق، به حمدالله و با عنایات امیرالمؤمنین(ع) و تفضلات حضرت ولیعصر(عج)، به سرانجام رسیده است.
ما معتقدیم احیای آثار گذشتگان امری ضروری است؛ زیرا زحمتها و تلاشهایی که در گذشته صورت گرفته، آثاری پدید آورده که اگر نسل جدید با آنها آشنا نشود، بسیاری از آن تحقیقات ناتمام خواهد ماند. نگاهداشت این میراث، بازخوانی مکرر آن و عرضه درست آثار بزرگان گذشته، کاری گریزناپذیر و کاملاً موجه است.
البته این پرسش مطرح میشود که آیا باید در آثار گذشتگان متوقف ماند؟ برخی اشکال میکنند که احیای آثار گذشته نوعی پسرفت و تحجر است و باید صرفاً به آینده و نوآوری اندیشید. از نظر ما، نگاهداشت میراث گذشته و نوآوری آینده، دو روی یک سکهاند. نوآوری اگر در خلأ و بدون اتکا به میراث علمی شکل بگیرد، جنبه علمی و روشمند نخواهد یافت و مقبول اهل دانش نخواهد شد. از سوی دیگر، اگر تنها به احیای آثار گذشته بسنده کنیم و به افقهای جدید نپردازیم، دانش از حیات اجتماعی خود خارج و منزوی خواهد شد.
ازاینرو، ما معتقدیم در عرصه امامت باید آثاری مانند عبقاتالانوار را بسیار گرامی داشت، اما نباید در آن متوقف ماند. عبقات پایهگذاری شد تا آیندگان بر اساس آن، روشهای جدید و کارهای نو انجام دهند. در این مسیر، اقداماتی در دبیرخانه کنگره بینالمللی علامه میر حامد حسین انجام شده و برخی نیز بر عهده آیندگان و محققان جوان خواهد بود.
یکی از این اقدامات، عرضه محتوای عبقاتالانوار با زبانی امروزی و قابل استفاده برای محققان معاصر است. دبیرخانه کنگره، با بهرهگیری از محققان برجسته، این مجموعه ۳۵ جلدی را در حدود سه جلد، با زبان امروز، ادبیات آکادمیک و روشهای جدید، تنظیم و تلخیص کرده است؛ بهگونهای که ضمن انتقال همه محتوای اصلی، از نقل ها و گزارش های مفصل پرهیز شده و منابع در پاورقیها ارائه شده است.
اقدام دیگر، استخراج روششناسی علامه میر حامد حسین است. عبقاتالانوار صرفاً انبوهی از اطلاعات نیست، بلکه دارای روش تحلیلی مشخصی است. دبیرخانه کنگره در این زمینه، پنج مجلد روششناسی استخراجشده از این اثر را تولید کرده است؛ شامل روششناسی اعتبارسنجی، فقهالحدیث، تفسیر، تاریخ و ادبیات.
گام سوم، تکمیل پروژه ناتمام مؤلف است. علامه میر حامد حسین تنها به بررسی برخی از مهمترین احادیث امامت، مانند حدیث غدیر، حدیث ولایت و حدیث سفینه پرداخته و بسیاری از روایات دیگر، به دلیل محدودیت زمان و فرصت، مورد بررسی قرار نگرفته است. در مرکز تخصصی امامشناسی، حدود بیست روایت دیگر با همان روششناسی، در قالب پایاننامه، بررسی شده که میتواند بهعنوان مستدرکی بر عبقاتالانوار منتشر شود.
نکته دیگر، توجه بیشتر به بخش قرآنی امامت است. تمرکز اصلی مؤلف، به اقتضای شرایط زمانه، بر احادیث امامت بوده و آیات قرآنی مربوط به امامت بهاختصار بررسی شده است. حال آنکه آیات امامت، از حیث تأثیرگذاری، اهمیتی بنیادین دارند و نیازمند کارهای گستردهتر هستند.
در نهایت، بهرهگیری از روشهای نوین علمی در امتداد مسیر عبقاتالانوار، ضرورتی انکارناپذیر است. در دو قرن اخیر، در حوزههایی چون زبانشناسی، مطالعات تاریخی، نسخهپژوهی و تفسیر قرآن، تحولات جدی رخ داده که باید در خدمت اهداف عبقات قرار گیرد تا هم کار مؤلف توسعه یابد و هم با زبان امروز، اقشار بیشتری با میراث امامتی آشنا شوند.
به نظر میرسد عبقاتالانوار، همانگونه که در آغاز عرض شد، نقطه پایانی بر تلاشهای گذشته و آغازگر افقی جدید در امامتپژوهی است. امروز بیش از هر زمان دیگری، نیازمند شخصیتهایی چون علامه میر حامد حسین هستیم که با غیرت علمی و اهتمام جدی، بتوانند در برابر شبهات نوپدید و بازصورتبندیشده گذشته، پاسخهایی عمیق و دقیق ارائه دهند.
در پایان، لازم میدانم از همه اساتید و شخصیتهای علمی که در راهنمایی و نظارت بر کار محققان نقش داشتند، تشکر کنم؛ همچنین از محققانی که سالها از عمر خود را صرف تحقیق این اثر کردند و از همه کسانی که در آمادهسازی و نشر این مجموعه حمایت و همراهی داشتند. بخش عمده کار نشر این اثر در مرکز انتشارات بنیاد بینالمللی امامت انجام شد و از آستان قدس رضوی و بنیاد پژوهشهای آستان نیز بهسبب همکاری در نهاییسازی و چاپ این مجموعه، قدردانی میکنم.
امیدواریم انشاءالله برکات این اثر و برکات دفاع از نصرت امامت اهلبیت(ع) شامل حال همه عزیزان شود.
الحمدلله ربالعالمین و صلیالله علی محمد و آله الطاهرین.
