عقلانیت کاربردی؛ محور کلام سیاسی شهید دکتر علی لاریجانی در حکمرانی دینی
نشست علمی «کلام سیاسی و حکمرانی دینی در اندیشه شهید دکتر علی لاریجانی» روز یکشنبه ۱۳ اردیبهشتماه ۱۴۰۵، ساعت ۱۰، به صورت حضوری و مجازی در قم، پژوهشگاه قرآن و حدیث، طبقه دوم، سالن جلسات برگزار شد. در این نشست حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، رئیس پژوهشکده کلام اهلبیت علیهمالسلام پژوهشگاه قرآن و حدیث، حجتالاسلام والمسلمین دکتر رضا برنجکار، رئیس پژوهشگاه قرآن و حدیث و رئیس انجمن کلام اسلامی حوزه، و دکتر احمد کریمی، دانشیار گروه کلام دانشگاه قرآن و حدیث، به ایراد سخن پرداختند و دبیری علمی نشست را دکتر محمدسعید عبداللهی، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، بر عهده داشت.
حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی در این نشست، با موضوع کلام سیاسی در اندیشه شهید دکتر علی لاریجانی سخن گفت و محور اصلی اندیشه او در این حوزه را «عقلانیت» و بهویژه «عقلانیت کاربردی» دانست. وی با اشاره به پیشینه علمی شهید لاریجانی گفت که او از یک سو تحصیلکرده فلسفه غرب بود و از سوی دیگر، به واسطه مطالعات گسترده، ارتباط با شخصیتهای علمی و دغدغههای دینی، با فلسفه اسلامی و معارف کتاب و سنت انسی جدی داشت. به گفته دکتر سبحانی، گرچه تعبیر «کلام سیاسی» شاید در ادبیات شهید لاریجانی چندان به صورت مستقیم به کار نرفته باشد، اما نقطه مرکزی اندیشهورزی او در همان حوزهای قرار دارد که امروز از آن به الهیات سیاسی یا کلام سیاسی تعبیر میشود.
رئیس پژوهشکده کلام اهلبیت علیهمالسلام با تبیین مفهوم عقلانیت در اندیشه شهید لاریجانی، توضیح داد که عقلانیت در نگاه او صرفاً به معنای عقل نظری یا عقل عملی در اصطلاح فلسفی نیست، بلکه ناظر به امتداد عقل در ساحت زندگی، جامعه و حکمرانی است. از این منظر، عقلانیت کاربردی یعنی بهکارگیری ظرفیت عقل برای گرهگشایی از مسائل عینی حیات فردی و اجتماعی و بهرهمند ساختن میدان عمل از اصول و ارزشهای عقلی و دینی.
دکتر سبحانی با اشاره به اینکه بخش مهمی از مشکل جوامع اسلامی در فاصله میان ظرفیتهای معرفتی و واقعیتهای عینی زندگی مسلمانان است، گفت: مسلمانان در حوزه معرفت دینی، اخلاقی و معنوی از ذخایر بزرگی برخوردارند، اما مسئله اصلی آن است که این اصول و ارزشها چگونه باید در بازار، سیاست، خانواده، اقتصاد، فرهنگ و مدیریت اجتماعی تحقق پیدا کند. به اعتقاد وی، عقلانیت کاربردی دقیقاً در همین نقطه معنا مییابد؛ یعنی در پیوند دادن ساحت نظر و ارزش با میدان عمل و عینیت اجتماعی.
وی در ادامه افزود که عقلانیت کاربردی در اندیشه شهید لاریجانی دو وظیفه اصلی دارد: نخست، شناخت موقعیتهای عینی، شرایط زمان و مکان، چالشها، رقبا و ظرفیتهای واقعی جامعه؛ و دوم، چارهجویی و ارائه راهکار برای عبور از مشکلات و حرکت به سمت توسعه و تکامل دینی و عقلانی. به بیان دکتر سبحانی، عقل نظری و عقل عملی اصول کلی را نشان میدهند، اما آنچه میتواند این اصول را در وضعیت مشخص تاریخی و اجتماعی به برنامه و تصمیم تبدیل کند، عقلانیت کاربردی است.
دکتر سبحانی با اشاره به تجربه جمهوری اسلامی، گفت که انقلاب اسلامی پرسشی تازه و جدی را پیش روی اندیشه دینی قرار داد؛ اینکه دین چگونه میتواند در مقام اداره جامعه، خانواده، اقتصاد، نسل جوان و مدیریت کلان سیاسی نقشآفرین باشد. به گفته وی، بسیاری از متفکران جهان اسلام به دلیل قرار نگرفتن در موقعیت اداره عینی جامعه، با چنین مسئلهای به صورت جدی مواجه نشده بودند، اما جمهوری اسلامی، اندیشه شیعی و اسلامی را در برابر مسئله تحقق اجتماعی دین قرار داد.
وی سپس به دو رویکرد نادرست در مواجهه با حکمرانی دینی اشاره کرد. رویکرد نخست آن است که گمان شود برای اداره جامعه، صرف برخورداری از فلسفه، کلام و فقه موجود کافی است و نیازی به سازوکار دیگری برای تبدیل اصول به برنامه حکمرانی وجود ندارد. رویکرد دوم نیز آن است که اداره جامعه را صرفاً به تجربههای بشری و مدلهای غربی واگذار کنیم و مسیر توسعه را از طریق تقلید از الگوهای مدرن دنبال نماییم. دکتر سبحانی تأکید کرد که شهید لاریجانی در پی راه سومی بود؛ راهی که نه در گذشته متوقف میماند و نه به عقلانیت سکولار و غربزده تن میدهد.
رئیس پژوهشکده کلام اهلبیت علیهمالسلام با بیان اینکه عقلانیت مورد نظر شهید لاریجانی، عقلانیتی دینی و متکی بر ذخایر معرفت اسلامی است، گفت: شهید لاریجانی از یک سو با عقلانیت سکولار و عقل ابزاری مدرن مرزبندی داشت و از سوی دیگر، با جریانهایی که به نام دین با عقل و تعقل مخالفت میکردند نیز همراه نبود. به گفته وی، شهید لاریجانی در برابر هر دو جریان، از عقلانیتی دفاع میکرد که در فضای دین تنفس میکند و از معارف اسلامی سیراب میشود.
دکتر سبحانی در بخش دیگری از سخنان خود، به ویژگیهای شخصیتی و مدیریتی شهید لاریجانی اشاره کرد و گفت که او از معدود شخصیتهایی بود که هم اهل دانش، مطالعه، مشورت و نظریهپردازی بود و هم در میدان عمل و اجرا تجربه جدی داشت. وی با اشاره به تجربههای مدیریتی شهید لاریجانی در عرصههای مختلف افزود که او دانش را برای حل مسئله میخواست و تلاش میکرد میان اندیشه، تجربه عینی، آسیبشناسی و تصمیمسازی پیوند برقرار کند.
به گفته دکتر سبحانی، شهید لاریجانی در مواجهه با مسائل کشور، مسئله اصلی ایران و جمهوری اسلامی را «توسعه ملی» و بلکه «توسعه همهجانبه ملی» میدانست. البته این توسعه در نگاه او به معنای توسعه غربی نبود، بلکه توسعهای بود که باید در چارچوب عقلانیت دینی، عدالت اجتماعی و هویت ملی فهم شود. وی تأکید کرد که شهید لاریجانی توسعه فرهنگی، معنوی و اجتماعی را مهم میدانست، اما معتقد بود تحقق این ابعاد بدون توسعه علمی، فناورانه و اقتصادی امکانپذیر نیست.
دکتر سبحانی با اشاره به پیوند توسعه و عدالت در اندیشه شهید لاریجانی گفت که راهکار او برای توسعه، رفتن در دامان غرب نبود، بلکه اتکا به منطق عدالت اجتماعی بود. در این نگاه، عقلانیت سیاسی و اجتماعی باید امتداد عقلانیت نظری و اخلاقی باشد و بتواند ارزشهای دینی را در عرصه سیاست، اقتصاد، فرهنگ و مدیریت عمومی جامعه جاری سازد.
وی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد که تجربه شهید دکتر علی لاریجانی برای بحث عقلانیت کاربردی از این جهت اهمیت دارد که او همواره میان نظر و عمل در رفتوآمد بود؛ یعنی از یک سو ساحت نظری و مبانی فکری را جدی میگرفت و از سوی دیگر، در میدان اجرا، تجربه، آزمون و مسئلهشناسی حضور داشت. دکتر سبحانی ابراز امیدواری کرد نسلهای جدید، بحث عقلانیت کاربردی را در ساحت اندیشه ناب اسلامی و اهلبیتی گرامی بدارند و آن را امتداد دهند.
در ادامه نشست، حجتالاسلام والمسلمین دکتر رضا برنجکار با تمرکز بر مسئله عدالت در اندیشه شهید لاریجانی، عدالت را در نگاه او نه یک ارزش در عرض سایر ارزشها، بلکه اصل بنیادین و زیربنای امور اجتماعی دانست. وی توضیح داد که شهید لاریجانی عدالت را در نسبت با توسعه و رشد همهجانبه جامعه تحلیل میکرد و در برابر دو نگاه قرار داشت: نگاهی که عدالت را به مساوات تقلیل میدهد و مانع رشد میشود، و نگاهی که در نظام سرمایهداری عدالت را ارزش بنیادین نمیداند. به گفته دکتر برنجکار، شهید لاریجانی عدالت را زمینهساز رشد میدانست و معتقد بود حاکمیت باید شرایطی فراهم کند که استعدادهای فطری انسانها به فعلیت برسد.
دکتر برنجکار همچنین با اشاره به تعریف عدالت در آثار شهید لاریجانی، گفت که او تعریف «اعطاء کل ذیحق حقه» را مبنا قرار میدهد و عدالت اجتماعی را نه مزاحم توسعه، بلکه مولد و زیربنای توسعه میداند. وی در ادامه به برخی لوازم عملی این نگاه، از جمله آمایش سرزمین، مشارکت عمومی، رقابت عادلانه، مردمیسازی اقتصاد، تکافل اجتماعی، امنیت، بازدارندگی و حفظ هویت ایرانی ـ اسلامی اشاره کرد.
دکتر احمد کریمی نیز در سخنان خود با موضوع «حکمرانی فطری در کلام سیاسی دکتر لاریجانی»، نقطه عزیمت نظریه حکمرانی شهید لاریجانی را مسئله فطرت دانست. وی گفت که در نگاه شهید لاریجانی، حکمرانی باید مبتنی بر فطرت باشد و کار حکومت، به فعلیت رساندن استعدادهای فطری فرد و جامعه است. به گفته دکتر کریمی، شهید لاریجانی خلأ حکمرانی جمهوری اسلامی را نبود یک نظام فلسفی منسجم برای حکمرانی میدانست و میکوشید الهیات سیاسی و کلام سیاسی را بر پایه اصول بنیادین و متعارف سامان دهد.
وی با اشاره به جایگاه حقوق فطری در اندیشه شهید لاریجانی افزود که از نظر او، جامعه نیز مانند فرد دارای فطرت است و اموری مانند استقلال، هویت ملی، امنیت ملی، آرامش روانی، صیانت از طبیعت و بازدارندگی از حقوق و امور فطری جامعه به شمار میروند. دکتر کریمی همچنین بر نقش رقابت، آمایش سرزمین، مشارکت عمومی، عقلانیت نخبگانی و عقلانیت اقناعی در تحقق حکمرانی فطری تأکید کرد و گفت که در نگاه شهید لاریجانی، حاکمیت باید با زبان عقلانی با جامعه سخن بگوید و نمیتواند صرفاً با تحکم یا براهین خشک فلسفی جامعه را اداره کند.
این نشست علمی نشان داد که در اندیشه شهید دکتر علی لاریجانی، کلام سیاسی صرفاً بحثی نظری و انتزاعی نیست، بلکه با مسئله اداره جامعه، توسعه ملی، عدالت اجتماعی، فطرت انسانی و اجتماعی، مشارکت عمومی و نسبت دین با عینیت حکمرانی پیوند دارد. در این میان، آنگونه که دکتر سبحانی تبیین کرد، «عقلانیت کاربردی» را میتوان محور اصلی این منظومه دانست؛ عقلانیتی که میکوشد میان معارف اصیل دینی و مسائل واقعی جامعه پلی عملی و نظری برقرار کند.
صوت سخنرانی استاد محمدتقی سبحانی
