الهیات بحران و جنگ از منظر قرآن؛ تبیین «سنتهای الهی در جنگ»
در ادامه سلسله نشستهای تخصصی «الهیات بحران و جنگ» که از سوی مؤسسه امام هادی علیهالسلام برگزار میشود، استاد محمدتقی سبحانی در سخنرانی خود با موضوع «سنتهای الهی در جنگ از منظر قرآن کریم»، به تبیین نظاممندِ مفهوم «سنت الهی» در قرآن و نسبت آن با پدیده جنگ، بحران، درگیریهای اجتماعی و جبههبندی حق و باطل پرداخت.
ایشان در آغاز سخنان خود با اشاره به جایگاه بنیادین مفهوم «سنت» در قرآن کریم، تأکید کرد که قرآن بارها از تعبیراتی همچون «سنت الله» و «سنتنا» یاد کرده و این مسئله نشان میدهد که عالم انسانی و اجتماعی بر پایه قواعد ثابت و تغییرناپذیری اداره میشود؛ قواعدی که خداوند آنها را در نظام هستی قرار داده و بر اساس اراده الهی جریان مییابند. به گفته وی، آیاتی همچون «لن تجد لسنة الله تبدیلا» و «لن تجد لسنة الله تحویلا» بیانگر آن است که سنتهای الهی، قوانین ثابت و دائمی حاکم بر حیات بشر هستند و دستخوش تغییر و تبدیل نمیشوند.
استاد سبحانی با تفکیک میان «عالم خلق» و «عالم امر» توضیح داد که سنتهای الهی برخلاف قوانین طبیعیِ صرف، مستقیماً با اراده و کنش انسانی ارتباط دارند. به تعبیر ایشان، سنتهای الهی در عرصه ارادههای انسانی جریان مییابند و انسانها با انتخابها، موضعگیریها و رفتارهای خود، زمینه تحقق این سنتها را فراهم میکنند. او تصریح کرد که سنت، صرفاً یک حکم فقهی یا توصیه اخلاقی نیست، بلکه یک «قاعده حاکم بر عالم امر» است که آثار و پیامدهای معینی را در پی دارد.
رئیس مؤسسه معارف اهل بیت علیهم السلام در ادامه با اشاره به نمونههایی از سنتهای الهی در قرآن، از «بازگشت مکر و حیله به صاحبان آن»، «لعنت الهی بر آزاردهندگان پیامبر» و نیز «نظام خانواده» بهعنوان مصادیقی از سنتهای ثابت الهی یاد کرد و گفت: قرآن کریم جهان انسانی را بر پایه مجموعهای از سنتهای فردی، اجتماعی، تاریخی، سیاسی و تمدنی تفسیر میکند و فهم این سنتها، یکی از کلیدهای اصلی شناخت جهانبینی قرآنی است.
ایشان سپس با بیان اینکه در پژوهش اخیر خود بیش از بیست سنت مرتبط با مسئله جنگ و بحران را در قرآن شناسایی کرده است، به تشریح مهمترین این سنتها پرداخت و تأکید کرد که بخش قابل توجهی از معارف قرآنی در حوزه سیاست، اجتماع و جنگ، تنها از طریق فهم منظومه سنتهای الهی قابل درک است.
استاد سبحانی نخستین و بنیادیترین سنت در این منظومه را «سنت ولایت» دانست و اظهار داشت: از منظر قرآن، عالم انسانی هیچگاه خالی از جبههبندی میان ولایت الهی و ولایت طاغوت نیست. انسانها یا در جبهه نور و ایمان قرار میگیرند یا در جبهه ظلمت و کفر، و همین دوگانه، اساس حرکتهای اجتماعی و تاریخی را شکل میدهد. ایشان با استناد به آیات متعدد قرآن، بر ضرورت مرزبندی شفاف میان جبهه حق و باطل تأکید کرد و گفت: در منطق قرآن، «منطقه خاکستری» و بیطرفی دائمی معنا ندارد.
رئیس بنیاد بین المللی امامت در ادامه از «استخلاف» و «تمکین» بهعنوان دو سنت مهم دیگر یاد کرد و توضیح داد که خداوند در طول تاریخ برای اقوام و جریانهای مختلف، فرصت کنش اجتماعی و سیاسی فراهم میکند تا در میدان عمل، حقیقت درونی آنها آشکار شود. به گفته ایشان، «تمکین» مرحلهای فراتر از استخلاف است که در آن، جامعه مؤمنان به قدرت و توانایی لازم برای تحقق دین الهی و اقامه حق دست مییابد.
استاد سبحانی «ابتلا» را از دیگر سنتهای قطعی الهی برشمرد و با اشاره به آیات متعدد قرآن درباره آزمایش انسانها در میدانهای دشوار، تصریح کرد که جنگ و بحران، یکی از مهمترین عرصههای ابتلای الهی است. ایشان افزود: میدان قتال، عرصهای است که در آن حقیقت ایمان، صبر، اخلاص و پایداری انسانها آشکار میشود و حتی پیامبران الهی نیز در معرض تزلزلها و سختیهای آن قرار گرفتهاند.
رئیس انجمن امامت حوزه همچنین از «تمحیص» بهعنوان یکی از نتایج ابتلا یاد کرد و گفت: سنت الهی بر آن است که در دل بحرانها و درگیریها، صفوف حق و باطل از یکدیگر جدا شوند و ناخالصیها و آلودگیهای فکری و اجتماعی پالایش گردد.
این استاد حوزه و دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود به «سنت تدافع» پرداخت و آن را از قواعد بنیادین حیات اجتماعی در قرآن دانست. به گفته ایشان، قرآن کریم جهان را صحنه تقابل دائمی خیر و شر معرفی میکند و اگر این رویارویی و تدافع وجود نداشته باشد، فساد سراسر زمین را فرا خواهد گرفت. وی با اشاره به آیات «لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض» تأکید کرد که از منظر قرآن، جامعه ایمانی همواره باید نسبت به تهدیدها، فتنهها و تهاجمات جبهه باطل هوشیار باشد.
استاد سبحانی در تبیین «سنت قتال» نیز تصریح کرد که قرآن هیچگاه جنگ را صرفاً بهخاطر تفاوت اعتقادی تجویز نکرده است. به گفته ایشان، قتال در منطق قرآن زمانی مشروعیت پیدا میکند که جریان کفر، به یک جبهه اجتماعیِ فتنهگر و مهاجم تبدیل شود؛ جریانی که در پی اخراج مؤمنان، نابودی جامعه ایمانی یا برهمزدن امنیت و ثبات اجتماعی باشد. او تأکید کرد که جنگ در قرآن، واکنشی به «فتنه» است و نه صرف اختلاف عقیده.
ایشان در همین چارچوب، به اصل مهم «سلم» و صلح در قرآن اشاره کرد و گفت: هرگاه دشمن از مسیر فتنه و جنگ دست بردارد و پیشنهاد صلح و همزیستی مسالمتآمیز ارائه دهد، قرآن مؤمنان را به پذیرش صلح دعوت میکند. استاد سبحانی با استناد به آیه «و إن جنحوا للسلم فاجنح لها» اظهار داشت که اصل اولیه در روابط انسانی، سلم و سازش عادلانه است و قتال تنها در شرایط استمرار فتنه و تجاوز معنا پیدا میکند.
رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی همچنین «میثاق و عهد» را از سنتهای بسیار مهم و در عین حال کمتر مورد توجه در فقه سیاسی و فقه جنگ اسلامی دانست و خاطرنشان کرد که قرآن کریم جایگاه ویژهای برای پیمانها، معاهدات و تعهدات متقابل قائل شده است. ایشان تأکید کرد که تا زمانی که طرف مقابل به عهد خود وفادار است، هیچ مجوزی برای نقض پیمان و آغاز درگیری وجود ندارد.
استاد سبحانی در ادامه از سنتهایی همچون «صبر و استقامت»، «نصرت الهی»، «اعداد و آمادگی»، «استبدال اقوام» و «وراثت زمین» نیز سخن گفت و توضیح داد که قرآن برای پیروزی جبهه حق، مجموعهای از قواعد بههمپیوسته را ترسیم میکند که از آمادگی مادی و انسجام اجتماعی تا امدادهای الهی و نصرت غیبی را در بر میگیرد.
ایشان در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر ضرورت بازخوانی فقه جنگ و الهیات بحران در جهان معاصر، خاطرنشان کرد که تحولات جدید، از جمله جنگهای رسانهای، سایبری و الکترونیکی، نیازمند اجتهادهای نو و فهم دقیقتر از سنتهای قرآنی است. او تصریح کرد که جامعه اسلامی برای مواجهه صحیح با بحرانهای جدید، نیازمند تولید منظومهای عمیق از «فقه جنگ»، «فقه صلح» و «الهیات تدافع» بر پایه قرآن و معارف اهلبیت علیهمالسلام است.
این نشست در قالب سلسله نشستهای تخصصی «الهیات بحران و جنگ» با حضور جمعی از پژوهشگران و طلاب حوزه علمیه برگزار شد.
صوت سخنرانی استاد محمدتقی سبحانی در نشستهای تخصصی «الهیات بحران و جنگ»
