بازخوانی «حوزه پیشرو» با محوریت دانش کلام؛
تبیین استاد سبحانی از سند راهبردی قائد شهید
نشست علمی «حوزه پیشرو و سرآمد در دانشهای تخصصی» با حضور جمعی از رؤسای پژوهشکدههای پژوهشگاه قرآن و حدیث برگزار شد و در آن، هر یک از اساتید از منظر دانش تخصصی خود به تبیین الزامات حوزه آینده پرداختند. در این میان، سخنان استادان طباطبایی، رحمانستایش و پسندیده بر محورهایی چون ضرورت نظامسازی بر پایه حدیث، خلأ روشمندی در تفسیر، و نیاز به تئوریزهسازی علوم انسانی اسلامی متمرکز بود. همچنین در جمعبندی پایانی، استاد برنجکار با تأکید بر «نگاه تمدنی» بیانیه رهبر شهید، آن را حلقه مفقوده پژوهشهای حوزوی دانست. استاد محمدتقی سبحانی نیز در سخنرانی خود از حیث عمق تحلیلی و تمرکز بر «بیانیه حوزه پیشرو» آیت الله شهید سیدعلی خامنه ای، چارچوبی کلان و راهبردی برای فهم مأموریتهای جدید حوزه، بهویژه در عرصه کلام، ارائه کرد.
استاد سبحانی در آغاز سخنان خود، «بیانیه حوزه پیشرو» را متنی «حاصل یک تجربه پُرمایه از حضور در حوزه، بازبینی دقیق وضعیت آن و درگیری مستقیم با واقعیتهای جهان معاصر» دانست و تأکید کرد که این متن باید در دو سطح مورد تحلیل قرار گیرد: نخست، «درونمایهها و دلالتهای نظری» آن و دوم، «چگونگی اجراییسازی این مطالبات».
ایشان تصریح کرد: «اگر این مطالبات بهدرستی در دانش کلام سازماندهی شود، ما شاهد یک نقطه عطف طلایی در تاریخ این دانش خواهیم بود.» به باور او، این بیانیه نه صرفاً مجموعهای از توصیهها، بلکه «سندی پخته و برخاسته از اندیشهورزی شخصیتی است که حوزه را از درون و بیرون رصد کرده» و از اینرو، باید مبنای بازاندیشی در ساختار علمی حوزه قرار گیرد.
در بخش اصلی تحلیل، رئیس پژوهشکده کلام اهل بیت علیهم السلام نشان داد که رهبر شهید در این بیانیه، برای حوزه پنج رسالت کلان ترسیم میکند که دانش کلام در همه آنها حضوری بنیادین دارد. در تبیین نخستین رسالت، یعنی «حوزه بهمثابه مرکز علمی»، به این عبارت کلیدی اشاره کرد که: «دانش کلامِ رسا و استوار و دارای قدرت اغنا باید در کنار فقه روشنبین و فلسفهای دارای امتداد اجتماعی تدریس شود.»
ایشان با یادآوری این نکته که «حوزه علمیه دو پایه دارد: فقه و کلام»، افزود که فلسفه در اینجا به معنای «اندیشهورزی عقلانی برای بنیانگذاری گفتمان» است، نه صرفاً فلسفه مصطلح. در تبیین رسالت دوم، یعنی «تربیت نیروی هدایتگر»، ایشان مفهوم «بلاغ مبین» را برجسته کرد و گفت: «گسترهای از معارف توحیدی تا وظایف شخصی شرعی باید در قالب بلاغ مبین عرضه شود»، امری که بدون کلام کارآمد ممکن نیست. استاد سبحانی تصریح کرد: «ارائه تازهترین و شایعترین القائات فکری و پاسخهای قوی و رسا به آنها، دقیقاً کار دانش کلام است.»
در ادامه، رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی با تحلیل رسالت سوم حوزه بهعنوان «خط مقدم جبهه تقابل با تهدیدها»، ریشه بسیاری از ضعفها را در نفوذ سکولاریسم دانست و تأکید کرد که «تبیین نسبت دین با سیاست و اجتماع، یک کار بنیاداً کلامی است». در رسالت چهارم، یعنی «تولید اندیشه اسلام در باب نظامات اجتماعی»، به نکتهای کلیدی اشاره کرد: «هیچ نظامی بدون پایههای فکری شکل نمیگیرد»، و از اینرو، «ساخت چارچوبهای نظری و معرفتی، پیششرط هرگونه نظامسازی است»؛ وظیفهای که مستقیماً متوجه دانش کلام است. نهایتاً در رسالت پنجم، که آن را «قله نوآوری تمدنی» خواند، با تأکید بر نگاه تمدنی، بیان داشت: «اگر افق تمدن اسلامی قرار است از حوزه تشیع صادر شود، ما نیازمند تبیینهای بنیادین از انسان، جامعه و جهان هستیم»؛ تبیینهایی که بدون بازسازی کلام اسلامی ممکن نخواهد بود.
رئیس بنیاد بین المللی امامت در جمعبندی، با لحنی تأملبرانگیز، این بیانیه را «پیشنهادی از سوی شخصیتی که با دنیای فکر و واقعیتهای اجتماعی زیسته است» دانست و پرسید: «آیا حوزه علمیه در قبال این پیشنهاد حتی یکبار نشسته و آن را بهطور جدی نقد و بررسی کرده است؟» به اعتقاد ایشان، این بیانیه باید «نه متعبدانه، بلکه محققانه» مورد توجه قرار گیرد و بهویژه در حوزه کلام، به یک برنامه عملیاتی برای تحول تبدیل شود؛ تحولی که میتواند مسیر آینده حوزه را در نسبت با جهان معاصر و پروژه تمدنسازی اسلامی تعیین کند.
صوت سخنرانی استاد محمدتقی سبحانی
