«زیارت غدیریه»؛ مدرسهای آموزشی برای امامشناسی
گزارش نشست «میراث غدیر؛ از خطبه تا زیارت» با سخنرانی استاد محمدتقی سبحانی
دومین نشست از سلسلهنشستهای معارف امامت با عنوان «میراث غدیر؛ از خطبه تا زیارت» روز دوشنبه ۱۱ خردادماه، همزمان با سالروز میلاد امام هادی علیهالسلام، در حوزه علمیه امام صادق علیهالسلام در چهارباغ عباسی برگزار شد. این نشست با حضور و سخنرانی سه تن از استادان و پژوهشگران برجسته حوزه، به واکاوی دو میراث مهم و ماندگار غدیر، یعنی خطبه غدیر و زیارت غدیریه امام هادی علیهالسلام اختصاص داشت و در آن، ابعاد تاریخی، حدیثی و کلامی این موضوع از زوایای گوناگون بررسی شد.
در این نشست، حجتالاسلام دکتر سید محمد طباطبایی یزدی با موضوع «تبارشناسی خطبه غدیر؛ بررسی تحلیلی منابع و مصادر» به سراغ ریشهها و منابع نقل خطبه غدیر رفت و تأکید کرد که نباید بحث غدیر را تنها به جمله مشهور «من كنت مولاه فهذا علي مولاه» محدود کرد، بلکه خودِ خطبه و ساختار آن نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. او با استناد به منابع اهل سنت، سه فراز محوری خطبه را برجسته کرد و نشان داد که فقره «ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم» مقدمهای برای فهم درست دلالت «من كنت مولاه فهذا علي مولاه» است؛ از اینرو، غدیر را باید متنی کلامی و ولایی در تثبیت امامت و ولایت دانست.
صوت حجتالاسلام دکتر سید محمد طباطبایی یزدی
آیتالله شیخ هادی نجفی نیز در سخنان خود با محور «بازخوانی دلالتهای کلامی خطبه غدیر» بر تاریخیبودن این خطبه و نقش آن در تبیین ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام تأکید کرد. او با اشاره به حضور گسترده حاضران در غدیر خم و محدود بودن شمار راویان خطبه، این وضعیت را نتیجه فشار سیاسی و سیاست انکار پس از سقیفه دانست و سه فراز اصلی خطبه را محور تحلیل خود قرار داد. آیتالله نجفی همچنین با تکیه بر آیات قرآن و نمونههای روایی، توضیح داد که ولایت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله بر مؤمنان، ولایتی بر جانها و ارادههاست و در نتیجه، جمله «من كنت مولاه فهذا علي مولاه» بر ولایت و سرپرستی حقیقی دلالت دارد، نه صرف محبت.
صوت آیتالله شیخ هادی نجفی
اما بخش دیگر این نشست، سخنرانی استاد محمدتقی سبحانی با موضوع «واکاوی آموزههای کلامی در زیارت غدیریه امام هادی علیهالسلام» بود؛ سخنرانیای که با نگاهی عمیق، تحلیلی و آموزشی، یکی از مهمترین متون زیارتی شیعه را در کانون توجه قرار داد.
استاد سبحانی در آغاز سخن، زیارت غدیریه را از میراثهای کهن، پربرکت و در عین حال کمتر شناختهشده شیعه معرفی کرد و گفت این زیارت، از جمله متونی است که هم از حیث سند و هم از نظر محتوا، جایگاهی ممتاز در میان میراث حدیثی و زیارتی اهلبیت علیهمالسلام دارد. به گفته ایشان، امام هادی علیهالسلام دو زیارت بسیار مهم و اثرگذار را به یادگار گذاشتهاند: زیارت جامعه کبیره و زیارت غدیریه؛ و هر دو متن، از حیث اعتبار سندی و اتقان محتوایی، از برجستهترین متون امامشناسانه شیعه به شمار میآیند.
ایشان در توضیح جایگاه این دو زیارت، میان آنها تفاوتی روششناختی قائل شد و گفت: زیارت جامعه بیشتر امامشناسی را از درون معارف اهلبیت علیهمالسلام عرضه میکند، در حالی که زیارت غدیریه نوعی امامت تطبیقی است؛ یعنی متنی که حقانیت امامت را از زاویهای بیرونیتر و در قالب استدلالی روشن پیش میبرد. به تعبیر استاد سبحانی، زیارت غدیریه را میتوان «زیارت جامعه» نیز دانست، زیرا اختصاص به زمان یا مکان خاصی ندارد و در هر عصر و هر نقطهای از عالم، قابل قرائت و بهرهبرداری است.
استاد سبحانی در ادامه، بر استواری سندی زیارت غدیریه نیز تأکید کرد و با اشاره به نقل آن در مزار ابن مشهدی، از صحت طرق و اعتمادپذیری این زیارت سخن گفت. ایشان این نکته را مهم دانست که زیارت غدیریه نهتنها از حیث متن و مضمون، بلکه از نظر سند نیز متنی معتبر و قابل اتکاست؛ متنی که میتوان آن را در شمار اسناد جدی و اصیل در باب امامت قرار داد.
یکی از نکات مهم در سخنان استاد سبحانی، توجه او به فضای صدور این زیارت بود. ایشان توضیح داد که زیارت غدیریه در شرایطی صادر شد که امام هادی علیهالسلام در دوره خلافت متوکل عباسی زیر فشار سیاسی و در بستر محدودیتهای شدید علیه اهلبیت علیهمالسلام قرار داشتند. به گفته ایشان، این زیارت در مسیر حرکت امام از مدینه به سامرا و در کنار مضجع امیرالمؤمنین علیهالسلام در نجف قرائت شد؛ و همین زمینه تاریخی، به متن زیارت، عمق و معنای ویژهای بخشیده است.
رئیس بنیاد بین المللی امامت با نگاهی کلانتر، زیارت غدیریه را بخشی از تحول بزرگ فکری و فرهنگی در دوره امامان متأخر دانست و تأکید کرد که هرچه به عصر امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام نزدیکتر میشویم، معارف امامت جامعتر، منسجمتر و صریحتر عرضه میشود. از نگاه او، امام هادی علیهالسلام پیش از آغاز غیبت صغری، نقش مهمی در آمادهسازی فکری و اعتقادی شیعه ایفا کردند و زیارت غدیریه را باید در امتداد همین پروژه تربیتی و معرفتی فهم کرد.
ایشان همچنین این زیارت را یک متن آموزشی و تربیتی در باب امامت توصیف کرد؛ متنی که میتواند در مقام یک «درسنامه امامشناسی» مورد استفاده قرار گیرد. استاد سبحانی تصریح کرد که زیارت غدیریه صرفاً برای یادآوری یک مناسبت تاریخی نیست، بلکه حامل یک منظومه فکری است که مفاهیم بنیادینی همچون ولایت، امامت، برائت، حقانیت اهلبیت و پیوند امت با امام را به زبانی دقیق و عمیق بیان میکند.
در پایان، استاد سبحانی بر این نکته پای فشرد که زیارت غدیریه امام هادی علیهالسلام یکی از سرمایههای بزرگ اما کمتر پرداختهشده در میراث غدیر است؛ متنی که هم از نظر سندی، هم از نظر محتوایی و هم از منظر تربیتی و آموزشی، ظرفیتهای فراوانی برای پژوهش، تدریس و تبلیغ معارف امامت دارد. او یادآور شد که بازخوانی این زیارت میتواند افقهای تازهای در فهم غدیر و بازتولید گفتمان امامت در روزگار ما بگشاید.
سخنرانی استاد محمدتقی سبحانی
